You internet speed is slow. Switch to text view mode

Switch
epaper logo
ST

Last Login:
Logout
+
Page 1
गृह पृष्ठ

सेतक चिनी दोहन

- वसन्तप्रताप सिंह

हिमाली क्षेत्रमा रहेका बहुमूल्य जडीबुटी सेतक चिनी संकलन गर्न बझाङ बाहिरबाट समेत आएकाहरु जंगलमा डेरा जमाएरै बसेका छन् । कसैले संकलन अनुमति लिएका छैनन् । अवैध धन्दा रोक्न गएको वनटोली असुरक्षाका कारण देखाउँदै बीचैबाट फर्किएको छ ।

बझाङ - जिल्लाका हिमाली क्षेत्रमा रहेका बहुमूल्य जडीबुटी सेतक चिनी बिना अनुमति संकलन र निकासी भइरहेको छ । सुदूर र मध्यपश्चिमका विभिन्न जिल्लाबाट आएका सयौं मानिस भदौ अन्तिम सातादेखि वनक्षेत्रमै पाल हालेर बसेका छन् । अवैध धन्दा रोक्न गएको वनटोली असुरक्षाको कारण देखाउँदै बीचबाटै फर्किएको छ ।

अहिले बझाङका वनमा रुकुम, रोल्पा, सल्यान, प्यूठान, दाङ, दैलेख, जाजरकोट, हुम्ला, जुम्ला, सुर्खेतसम्मका मानिस सेतक चिनीलगायत जडीबुटी संकलनमा व्यस्त छन् । साइपाल गाउँपालिकाका चाल्नावन, राइढुंगी, माझा, फरालखेत, स्याङवन, औलागाड, दोतले, चिडा र सुर्मा गाउँपालिकाका जलजला, डाँफेचुली, तपोवन, डाँडा, निलखट्टी, ठाडे, जर्सी, गोलढुंगा, पार्थी क्षेत्रमा संकलन र निकासीमा संलग्नहरू छयासछयास्ती देखिन्छन् ।

‘बुंगल नगरपालिका, दुर्गाथली, छबिसपाथिभेरा, खप्तडछान्ना गाउँपालिकाका वनमा स्थानीय र बाहिरी जिल्लाका संकलकले पाल टाँगेर डेरा जमाएका छन्,’ साइपाल–५ का ढाक्पा लामाले भने, ‘साइपाल गाउँपालिकामा मात्र ७० हजार क्विन्टलभन्दा बढी सेतक चिनी संकलन गरेर राखिएको छ ।’

एक जनाले दिनमा पाँच क्विन्टलसम्म काँचो खिरौंला (सेतक चिनी) संकलन गर्न सक्ने हुम्लाबाट आएका सर्केगाड गाउँपालिकाका ललिजन फडेराले बताए । ‘एउटा वनमा १ सयदेखि ५ सयसम्म मानिस संकलनका लागि गएका छन्,’ उनको अनुमान छ । साइपालको दोतलेमा क्याम्प खडा गरेर बसेका उनले आफूहरूले १०/१५ दिन अवधिमा २ सय क्विन्टलभन्दा बढी सेतक चिनी संकलन गरिसकेको बताए । संकलन र निकासीमा संलग्न कसैले पनि डिभिजन वन कार्यालय र सामुदायिक वनको अनुमति लिएका छैनन् । वन नियमावली २०५१ मा सेतक चिनी कात्तिक र मंसिर महिनामा मात्र संकलन गर्न पाइन्छ । तर यहाँ भदौ अन्तिमदेखि संकलन भइरहेको छ ।
यस्तै सुर्मा गाउँपालिकामा ५० हजार क्विन्टलभन्दा बढी सेतक चिनी संकलन भएको स्थानीय गणेश बोहराको भनाइ छ । व्यापारीले विभिन्न जिल्लाबाट कामदार ल्याएर पाटनमा काँचो सेतक चिनीको प्रतिकिलो ५० रुपैयाँ र सुकाएर पकाएको प्रतिकिलो २ सय रुपैयाँ दिने गरेको हुम्लाकै काली फडेराले बताइन् । ‘कतिपयले दैनिक ज्यालामा पनि संकलन गर्न लगाएका छन्,’ उनले भनिन् ।
बझाङको पञ्चवर्षीय वन व्यवस्थापन योजना २०७१ अनुसार जिल्लाभरका सामुदायिक वनबाट ३ सय ५० क्विन्टल र सरकारी वनबाट ५० क्विन्टल मात्र सेतक चिनी संकलन गर्न मिल्छ । वनस्रोतको वैज्ञानिक सर्वेक्षणपछि वनपैदावारको कुल मौज्दात र त्यसको वार्षिक वृद्धिदर निक्र्योल गरेर मात्र संकलन गर्न मिल्ने परिमाण निकालिन्छ । यसरी बनाइएको पञ्चवर्षीय योजना वन विभागले स्वीकृत गरिसकेपछि लागू हुन्छ ।
‘वार्षिक वृद्धिदरको आधाभन्दा कम वनपैदावार मात्र संकलन गर्न मिल्छ,’ वन प्राविधिक जीवन बोहराले भने, ‘तोकिएको परिमाणभन्दा बढी संकलन भए यसले त्यो प्रजातिको अस्तित्व संकटमा त पर्छ नै, समग्र जैविक विविधता नै प्रभावित हुन सक्छ ।’ अन्धाधुन्ध संकलनकै कारण केही वर्षअघिसम्म प्रशस्त पाइने कटुकी, वन लसुन, सतुवाजस्ता जडीबुटी लोप हुने अवस्थामा पुगेको उनको भनाइ छ ।

विवादित अवस्थामै संकलन
वन विभागले तत्कालीन वन नियमावलीमा सेतक चिनी र कुकुरडाइनोलाई एउटै वैज्ञानिक नाम ‘स्माइलक्स स्पेसिज’ भन्दै आए पनि फरकफरक प्रजाति भएकाले सेतक चिनीको वैज्ञानिक नाम र राजस्व दर टुंगो नलाग्दासम्म संकलन रोक लगाएको थियो । वन मन्त्रालयले २०७५ असोज २९ गते राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी वन नियमावली २०५१ हेरफेर गरेको थियो । वन तथा भूसंरक्षण विभागले यही कात्तिक ४ गते सबै डिभिजन वन कार्यालयलाई पत्राचार गरी सेतक चिनीको वैज्ञानिक नाम पोलिगोनाटम स्पेसिज रहेको जनाउँदै राजस्व प्रतिकेजी १५ रुपैयाँ तोकेको थियो । तर बझाङमा बिक्रीवितरण टुंगो नलाग्दै असोजभित्र १ लाख क्विन्टलभन्दा बढी संकलन भइसकेको अनुमान छ । साइपालका वसन्त बोहराले भने, ‘भदौ अन्तिमतिरै मानिस पाटन ओइरिन थालेका हुन् । असोजको मध्यतिरसम्म एक जनाले २०/३० क्विन्टल संकलन गरिसकेका थिए ।’

सेतक चिनीको चोरीनिकासी भइरहेको चर्चापछि डिभिजन वनले असोज अन्तिम साता फरेस्टर रघुवीर कुँवर नेतृत्वको ५ जनाको टोली संकलन क्षेत्रतर्फ परिचालन गरेको थियो । तर टोली आधा बाटोबाटै फर्किएको स्थानीयले बताए । साइपालको लेकाली भेगमा भेटिएका स्थानीय र जडीबुटी संकलकले भने, ‘काँकरकोटसम्म वनटोली आएको थियो रे । जडीबुटी व्यापारीलाई त्यहाँ भेटेपछि के भनेर कुरा मिलाए कुन्नि, सबै फर्केर गए । संकलन क्षेत्रसम्म पुग्दै पुगेनन् ।’ काँकरकोटबाट जडीबुटी संकलन भइरहेको ठाउँ पुग्न चार दिन हिँड्नुपर्छ । संकलकहरू सयौं तर आफूहरू थोरै संख्यामा भएकाले असुरक्षाको कारण सबै ठाउँ पुग्न नसकेको अनुगमन टोलीमा सहभागी डिभिजन वनका वनरक्षक झिल्के बोहराले बताए ।

डिभिजनले वनरक्षकको टोली संकलन क्षेत्रतर्फ पठाएको तर नियन्त्रण प्रयास विफल भएको निमित्त डिभिजन वन अधिकृत कर्णबहादुर खातीले बताए । संकलकको तुलनामा वन कार्यालयसँग सीमित जनशक्ति रहेकाले ‘ब्याक हुनुपरेको’ उनको भनाइ छ ।सेतक चिनी संकलनका लागि हालसम्म जिल्ला वनले कसैलाई पनि अनुमति नदिएको उनले बताए । ‘६० जनाभन्दा बढीले निवेदन दिएका छन् । अनुमति पुर्जी कसैलाई दिइएको छैन । वितरण गर्ने तयारीमा छौं,’ उनले भने ।

वन व्यवस्थापन योजनाले तोकेभन्दा बढी परिमाणमा संकलित जडीबुटीलाई कसरी वैधानिकता दिन सकिन्छ भन्ने विषयमा पनि छलफल भइरहेको खातीले बताए ।‘यहाँ तोकिएभन्दा बढी परिमाणमा सेतक चिनी छ । ईआईए गर्ने कि भन्ने तयारी गरिरहेका छौं,’ उनले भने । स्थानीयले भने डिभिजन वन पनि व्यापारीसँग मिलेर अवैध रूपमा संकलित जडीबुटीलाई वैध बनाउन लागिपरेको आरोप लगाएका छन् । साइपालका पासाङ लामाले भने, ‘कात्तिक–मंसिरमा संकलन गर्नुपर्ने जडीबुटी भदौ–असोजमै संकलन भएको छ । अनुमतिबिना संकलन भइरहेको देख्दादेख्दै कारबाही गर्नु साटो ईआईएको कुरा गरेर वन कर्मचारी नै तस्करीलाई प्रवद्र्धन गर्न खोजिरहेका छन् । सबैतिर साँठगाँठ छ ।’

बझाङबाट धेरैजसो जडीबुटी हुम्ला हुँदै निकासी हुन थालेको संकलकले नै बताए । व्यापारीले साइपालको राईढुंगी नाका हुँदै हुम्लाको रानीसहिनाबाट सेतक चिनी सिमीकोट पुर्‍याउने र त्यहाँबाट डिभिजन वन कार्यालयको कागज बनाएर हवाईजहाजमार्फत नेपालगन्ज पठाउने गरेको उनीहरूले जनाए ।

‘३०/४० हजार क्विन्टल सेतक चिनी हुम्ला पठाइसकेका छन्,’ राइढुंगी जाने बाटामा भेडापालन गरेर बसेका बाजुराका चन्द्रसिंह थापाले भने, ‘जंगलमै पकाएर सुकाएपछि भेडाच्यांग्रा र मान्छेलाई बोकाएर रातारात हुम्ला पठाइन्छ ।’

बझाङका प्राय: सबै क्षेत्रमा सेतक चिनी संकलन गर्न लगाउने मुख्य व्यापारी जुम्लाका जंगवीर बोहरा र हुम्लाका टेकबहादुर तामाङ रहेको बुझिएको छ । यस्तै जाजरकोट, कुसे गाउँपालिकाका प्रेमबहादुर शाही, जुम्लाका कृष्णबहादुर राउत, भीमबहादुर राउतले जडीबुटी हुम्ला पठाउने, स्थानीय एजेन्ट परिचालन गर्ने र स्थानीय तहका जनप्रतिनिधि र डिभिजन वनका कर्मचारीसँग सेटिङ मिलाउने गरेको संकलक तथा स्थानीय बताउँछन् । उनीहरूले प्रत्येक गाउँमा स्थानीयलाई कमिसनको लोभ देखाएर एजेन्ट बनाएको र तिनले जनप्रतिनिधिसँग साँठगाँठ मिलाउने गरेको साइपालका मानबहादुर बोहराले दाबी गरे ।


स्थानीय तहबाटै अवैध प्रवेश शुल्क
अनुमतिबिनै सेतक चिनी संकलन गर्न गएकाबाट स्थानीय तहले प्रवेश शुल्क उठाएको छ । साइपाल गाउँपालिकाले आफ्नो क्षेत्रभित्रका संकलकबाट प्रतिव्यक्ति ५ सय, गाउँपालिका बाहिरका व्यक्तिबाट ७ सय र जिल्ला बाहिरका व्यक्तिबाट १ हजारका दरले रकम लिएको हो । सुर्मा गाउँपालिकाले पनि आफ्नो क्षेत्रकालाई ३ सय, अन्य स्थानीय तह र जिल्ला बाहिरकालाई १ हजारका दरले प्रवेश शुल्क उठाएको गाउँपालिका अध्यक्ष नरबहादुर बोहराले बताए । १ हजारभन्दा बढी संकलक रहे पनि गाउँपालिकाको टोली राजस्व संकलन गर्न जाँदा आधाजसो लुक्ने गरेका छन् । डिभिजन वनको अनुमतिबिनै संकलन गरिरहेकासँग प्रवेश शुल्क उठाइएकोबारे उनले भने, ‘मैले यस विषयबारे जिल्लासभाको बैठकमा पनि कुरा उठाएको हुँ । हजारौं संकलकले अन्धाधुन्ध खिरौला निकालिरहेका छन्, नियन्त्रण गर्नुपर्‍यो भन्दा डीएफओ बोलेनन् । हामीले त भूमिकर लिएका हौं । जडीबुटीको राजस्व उठाउने काम वनको हो ।’ यता साइपाल गाउँपालिका अध्यक्ष राजेन्द्रबहादुर धामीले सुरुमा प्रवेश शुल्क उठाए पनि विवादमा परिने देखेर पछि उठाउन छोडेको बताए ।

उनले पनि हजारौं क्विन्टल सेतक चिनी अन्धाधुन्ध संकलन भइहेको र त्यसले ठूलो वातावरणीय विनाश निम्त्याउने खतरा रहेकाले नियन्त्रणका लागि डिभिजन वनलाई पत्राचार गरिएको जनाए । ‘जिल्ला समन्वय समितिको बैठकमा पनि कुरा उठाएको हुँ तर वन कार्यालयले चासो दिएन । ठूलो परिमाणको जडीबुटी अन्धाधुन्ध संकलन भइरहेको छ,’ उनले भने ।

 

गृह पृष्ठ

चीन र भियतनाममा अत्यधिक माग

- अब्दुल्लाह मियाँ

काठमाडौं - दुई वर्षयता अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सेतक चिनी (काँचो खिरौंला) को माग अत्यधिक बढेको छ । ‘वैज्ञानिक नाम पोलिगोनाटम रहेको यो जडीबुटी बिनाअनुमति संकलन र निकासी गर्न पाइँदैन, तर प्रतिबन्धित होइन,’ वन तथा भूसंरक्षण विभागका उपमहानिर्देशक राजेन्द्र केसीले भने, ‘झट्ट हेर्दा कुरिलोजस्तै देखिन्छ । जराको भाग बहुमूल्य जडीबुटीका रूपमा निकासी हुने गरेको छ ।’ यसको जरालाई शक्तिवद्र्धक ‘टनिक’ का रूपमा प्रयोग गरिने उनले बताए । उनका अनुसार दुई वर्षअघिसम्म यसको खासै माग थिएन र संकलन पनि हुन्थेन ।

‘चिनियाँ बजारमा अत्यधिक माग भएपछि संकलन बढेको हो,’ नेपाल हब्र्स एन्ड हर्बल प्रोडक्ट एसोसिएसन (नेफा) का अध्यक्ष गोविन्द घिमिरेले भने, ‘यो वर्ष मात्र २ सय क्विन्टल खिरौंला चिनियाँ बजारमा निकासी भइसक्यो ।’ उपमहानिर्देशक केसीका अनुसार केहीअघिसम्म खिरौंलाको निकासी गर्न वन कार्यालयलाई प्रतिकिलो ५ रुपैयाँ राजस्व बुझाउनुपथ्र्यो । गत साता राजस्व दर प्रतिकिलो १५ रुपैयाँ कायम गरिएको छ । यो वर्ष चिनियाँ बजारमा प्रतिकिलो १२ सय रुपैयाँसम्म बिक्री भएको घिमिरेले बताए । यो जडीबुटी भियतनाममा समेत निकासी भएको छ । २ हजारदेखि ३५ सय मिटर उचाइमा पाइने यो जडीबुटी बढीजसो हुम्ला, जुम्ला, कालिकोट, दार्चुला, बझाङ, बाजुरा, जाजरकोट, बागलुङ र सुर्खेतमा संकलन हुने गरेको छ । विभागका अनुसार जिल्लास्थित वन कार्यालयले बनाएको पञ्चवर्षीय योजनामा उल्लेख भएको परिमाणभन्दा बढी संकलन गर्न पाइँदैन । ‘वर्षमा जति परिमाणमा संकलन गर्ने भनिएको छ, त्यत्तिको मात्र निकासी अनुमति दिइन्छ,’ केसीले भने । राजस्व दर बढाइएकाले चोरबाटो प्रयोग गरी निकासी हुने सम्भावना बढेको जानकारहरूको भनाइ छ । नेफा अध्यक्ष घिमिरेले निगरानी फितलो भएकाले अवैध संकलन र निकासी पनि हुने गरेको छ । ‘केही समययता बजारमा माग अकस्मात बढेकाले यसको नियमन हुनुपर्छ,’ वनस्पति विभागका महानिर्देशक सञ्जीव राईले भने, ‘अन्तर्राष्ट्रिय महत्त्वबारे अनुसन्धान पनि आवश्यक देखिएको छ ।’

 

गृह पृष्ठ

पार्टी एउटै, लेबी फरक

- मकर श्रेष्ठ

काठमाडौं - एमाले र माओवादी केन्द्रबीच एकीकरण भई नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी गठन भएको पाँच महिना भइसक्यो । संघीय संसद्मा फरक–फरक लहरमा बस्ने सांसद एकीकरणयता मिसिएर बस्छन् । उनीहरूले पार्टीलाई बुझाउने लेबी भने फरक–फरक छ । संघीय संसद् सचिवालयका अनुसार तत्कालीन एमालेतर्फकाले प्रतिसांसद मासिक १३ हजार र तत्कालीन माओवादी केन्द्रतर्फकाले १२ हजार तिर्ने गरेका छन् । पार्टीलाई तिर्नुपर्ने लेबी कटाएर मात्रै सचिवालयले सांसदको तलब बैंकमा पठाउने गरेको छ ।

प्रतिनिधि र राष्ट्रिय सभा गरी एमालेतर्फका १ सय ४८ र माओवादीका ६५ सांसद छन् । ती दुवै मिल्दा नेकपाका २ सय १३ सांसद भइसके । संसदीय दल एउटै, सचेतक र प्रमुख सचेतक पनि एउटै । दुई दलबीच जेठ ३ मा एकीकरण भएको थियो । निर्वाचन आयोगले समेत एकीकृत दल ‘नेकपा’ लाई मान्यता दिइसकेको छ । जेठ १६ मा बसेको संसदीय दलको बैठकले देव गुरुङलाई प्रमुख सचेतक तोकेको छ । एकीकरणअघि एमालेको प्रमुख सचेतकमा खगराज अधिकारी र सचेतकमा शान्ता चौधरी थिए । त्यस्तै माओवादीको प्रमुख सचेतकमा देव गुरुङ थिए । संसदीय दलको नेतामा प्रधानमन्त्री केपी ओली छन् ।


संसद् सचिवालयका अनुसार नेकपाले एमालेतर्फबाट मासिक करिब १९ लाख र माओवादीतर्फबाट करिब ७ लाख ८० हजार पाउने गरेको छ । ‘हामी पार्टी एउटै भए पनि लेबी फरक छ,’ एमालेतर्फका एक सांसदले भने, ‘पार्टी एकीकरण भएको यतिका दिन हुँदा पनि लेबी किन समान नबनाइएको हो ? नेताहरूलाई बारम्बार भन्दा पनि चासो दिइएको छैन ।’ पार्टीमा समान हैसियत भएपछि लेबीमा विभेद गर्न नहुने सांसदको भनाइ छ । नेकपा संसदीय दलका उपनेता सुवासचन्द्र नेम्वाङले लेबी समान बनाउने प्रयास भइरहेको बताए । ‘पार्टी एकीकरण त भयो, लेबी समान बनाउन सकिएको छैन । यसका लागि वर्क आउट भइरहेको छ । पार्टीले गम्भीर रूपमा लिएको छ,’ उनले भने । प्रदेश सदस्यसँग समेत लेबी लिनुपर्ने भएकाले यस विषयमा छलफल भइरहेको नेम्वाङले बताए ।

कसको लेबी कति ?
प्रमुख प्रतिपक्ष कांग्रेसका सांसदहरूले मासिक तलबभत्ताबाट पार्टीलाई १० हजार लेबी तिर्ने गरेका छन् । प्रतिनिधि र राष्ट्रिय सभामा कांग्रेसका ७६ सांसद छन् । तिनबाट मासिक ७ लाख ६० हजार रुपैयाँ उठ्छ । संघीय समाजवादी फोरमका सांसदले प्रतिव्यक्ति सबैभन्दा बढी लेबी तिर्छन् । उनीहरूको तलबभत्ताबाट मासिक १८ हजार रुपैयाँ काटिन्छ । पार्टीले लेबीबापत मासिक ३ लाख २४ हजार रुपैयाँ उठाउँछ । राजपाले भने मासिक १० हजार मात्रै तोकेको छ । राजपाका राष्ट्रिय सभा र प्रतिनिधिसभामा १९ सांसद छन् । तीमध्ये रेशम चौधरी जेलमा छन् । उनको शपथसमेत भएको छैन ।

तलबभत्ता सबै पार्टीलाई
प्रतिनिधिसभाका सांसद प्रेम सुवालले आफ्नो सबै तलबभत्ता पार्टीलाई बुझाउने गरेका छन् । उनी नेपाल मजदुर किसान पार्टीका सांसद हुन् । सांसदले मासिक पारिश्रमिक ५५ हजार २ सय ३०, निजी सचिवालय ३० हजार ५ सय, धारा बिजुली खर्च २ हजार, सञ्चार सुविधा ३ हजार, आवास मर्मत खर्च ९ हजार, विशेषभत्ता एक हजार रुपैयाँ पाउँछन् । ‘संसद्ले मलाई जेजति तलबभत्ता दिन्छ, सबै पार्टीमै जम्मा हुन्छ,’ सुवालले भने, ‘पार्टीले मलाई अधिकृत तहको तलबभत्ता दिने व्यवस्था छ ।’ प्रदेश सांसदको पनि यही व्यवस्था रहेको उनले बताए । प्रदेशसभामा नेमकिपाका २ सांसद छन् ।

जसले बुझाउँदैनन्
सभामुख कृष्णबहादुर महराको नाम भने लेबी तिर्नेको सूचीमा छैन । नेकपाकै सिफारिसमा सभामुख भएका उनी तत्कालीन माओवादी केन्द्रबाट दाङ क्षेत्र नम्बर २ बाट निर्वाचित भएका हुन् । सभामुख भएसँगै उनले पार्टीका साधारण सदस्यसमेत नरहने गरी राजीनामा दिएपछि संसद् सचिवालयले उनको नाम लेबी कटाउनेको सूचीमा नराखेको हो । तत्कालीन एमाले कोटामा समानुपातिक सांसद भएकी मोरङकी शिवमाया तुम्बाहाङफेले पनि देखिने गरी पार्टीलाई लेबी तिर्नुपर्दैन । एमालेको सूर्य चिह्न प्रयोग गरेर चुनाव जितेका बृजेशकुमार गुप्ताको नाम संसद् सचिवालयमा नेकपाकै सूचीमा छ । तर उनले नेकपालाई लेबी तिर्दैनन् । सूर्य चिह्नबाटै सांसद भएका ह्दयेश त्रिपाठीले भने एमालेतर्फका सांसदले जति नै लेबी बुझाउँदै आएका छन् । प्रतिनिधिसभाका स्वतन्त्र सांसद छक्कबहादुर लामा, जनमोर्चाकी दुर्गा पौडेल, नयाँ शक्ति नेपालका बाबुराम भट्टराई, राप्रपाका राजेन्द्रप्रसाद लिङदेनले पनि लेबी तिर्दैनन् । त्यस्तै राष्ट्रिय सभाका गणेशप्रसाद पौडेल, शशिकला दाहाल र विमला पौड्यालबाट पनि सचिवालयले लेबी छुट्याउने गरेको छैन ।

मनोनीतलाई पनि लेबी
राष्ट्रिय सभा सदस्यमा सरकारले मनोनयन गरेकासँग पनि पार्टीले लेबी उठाउने गरेका छन् । सरकारले युवराज खतिवडा, रामनारायण बिडारी र विमला पौड्याललाई मनोनयन गरेको थियो । यीमध्ये बिडारीले नेकपालाई लेबी बुझाउने गरेका छन् ।

 

Page 2
समाचार

युवा स्वरोजगार कार्यक्रममा अनियमितता

- कृष्ण ज्ञवाली

काठमाडौं - युवा तथा साना व्यवसायी स्वरोजगार कोषबाट सञ्चालन हुने तालिममा चरम अनियमितता भएको भेटिएको छ । प्रधानमन्त्रीमातहत रहेको राष्ट्रिय सतर्कता केन्द्रले गरेको अनुसन्धानमा कोषको २७ करोड ६२ लाख १४ हजार सात सय रुपैयाँ अनियमित रूपमा खर्च भएको पाइएको हो ।‘नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघलाई तालिम तथा प्रशिक्षणका नाममा ४४ लाख ४७ हजार एक सय रुपैयाँ तथा महासंघ र मातहतका ९१ संस्थालाई २७ करोड १७ लाख ६७ हजार ६ सय रुपैयाँ गैरकानुनी रूपमा दिएको देखिन्छ,’ केन्द्रको अनुसन्धान प्रतिवेदनमा भनिएको छ । ठूलो रकम अनियमितता भेटिएपछि थप कारबाहीका लागि अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगमा प्रतिवेदन पठाइएको केन्द्रका सूचना अधिकारी डालनाथ अर्यालले बताए ।


कसरी भयो खर्च ?
युवा तथा साना व्यवसायी स्वरोजगार कोषको सञ्चालक समितिले अभिमुखीकरण तालिमका लागि निश्चित मापदण्ड बनाएको थियो । त्यसअनुसार तालिममा खर्च गर्नुपर्नेमा जथाभावी खर्च गरेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । खर्चको हिसाबकिताब गर्दा अनियमितताको रकम निस्किएको हो । यसमा नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघले दाबी गरेको थप भुक्तानीको अंक समावेश छैन । उसले करिब ११ करोड रुपैयाँ थप दाबी गरेको छ । केन्द्रको प्रतिवेदनअनुसार कोषले नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघलाई १० करोड ८९ लाख ९८ हजार रुपैयाँ पेस्की दिएको थियो भने नेपाल चेम्बर अफ कमर्सलाई विभिन्न समयमा ३८ लाख रुपैयाँ उपलब्ध गराएको थियो । प्रतिवेदनमा भनिएको छ, ‘महालेखा परीक्षकको कार्यालयले समेत यी विषय उठाएको छ । ती निकायले तालिम सञ्चालन गर्न लिएको रकम हालसम्म फस्र्योट गरेका छैनन् ।’
महालेखाको प्रतिवेदनले कोषलाई सरकारले विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्न उपलब्ध गराएको एक अर्ब २६ करोड रुपैयाँ फिर्ता नगरेको भन्दै आर्थिक अनुशासनहीनता कायम राखेको टिप्पणी गरेको थियो । मापदण्डविपरीत नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघले बढी खर्च राखी कार्यक्रम सञ्चालन गरेको दाबी गर्‍यो भने कोषको सचिवालयले त्यसलाई अनुमोदन गरेर भुक्तानी दियो । ‘एक त नम्र्सभन्दा बढीको खर्च विवरण पेस गर्दासमेत सहजै भुक्तानी गरेर अनियमितता भएको देखिन्छ,’ समितिका एक सदस्यले कान्तिपुरसँग भने, ‘अर्कोतर्फ उद्योग वाणिज्य महासंघले तालिममा सहभागीको नाम, ठेगाना, सम्पर्क नम्बरसमेत नराखी उपस्थितको संख्या मात्रै राखेर खर्च देखाएको छ । कतिपय ठाउँमा कार्यक्रमै नगरी खर्च भएको छ । उद्योग वाणिज्य क्षेत्रका संघसंस्थाबाट भएका यस्ता क्रियाकलापमा कोषका पदाधिकारी र कर्मचारीको समेत मिलेमतो देखिन्छ ।’

महासंघले विभिन्न आर्थिक वर्षमा गरी १२ हजार ७ सय ६ जनालाई तालिम दिएको उल्लेख छ । नियम मिचेर खाजा खर्च र मसलन्दका नाममा उनीहरूलाई दिएको भुक्तानीमा मात्रै ४४ लाख ४७ हजार एक सय रुपैयाँ अनियमितता भएको छ । अर्को चरणमा महासंघ र त्यसका ९१ वटा संस्थाले ३ लाख ३४ हजार १ सय ५० जनालाई तालिम दिएको उल्लेख छ । यस पटक खाजा र मसलन्द खर्चका नाममा २६ करोड ७३ लाख रुपैयाँको बिल बनेको छ । केन्द्रको प्रतिवेदनमा यो खर्चलाई ‘यसरी अनियमित तरिकाबाट भुक्तानी दिनु गैरकानुनी’ भएको टिप्पणी गरिएको छ ।

कोषको सञ्चालक समितिले अभिमुखीकरण तालिममा संलग्न हुने व्यक्तिका लागि भन्दै प्रतिदिन खाजामा ५०, मसलन्दमा २५ र प्रमाणपत्रमा २५ रुपैयाँ खर्च गर्न पाइने मापदण्ड बनाएको थियो । कोषले नेपाल राष्ट्रिय उद्योग वाणिज्य महासंघ, उद्योग वाणिज्य महासंघ र जिल्लास्थित सदस्य संघहरूसँगको सहकार्यमा तालिम सञ्चालन गरेको थियो । पछि केन्द्रीयस्तरबाट समन्वय गर्ने भन्दै प्रतिव्यक्ति १७५ रुपैयाँ खर्च गर्ने निर्णय भएको थियो । प्रतिवेदनमा भनिएको छ, ‘मसलन्दबापत रकम छुट्याएकोमा तालिम, पाठ्यसामग्री भनी फेरि रकम दिने निर्णय गर्नु मेल खाएन ।’

कोषको रेकर्डअनुसार २०६५ सालदेखि २०७४ सालसम्मको अवधिमा कोषबाट ३ लाख ५५ हजार २ सय ४८ जनाले व्यवसाय तथा स्वरोजगारको नाममा अभिमुखीकरण तालिम पाएका छन् । कोषको नियमावलीमा व्यावसायिक खेती तथा पशुपालन, कृषि तथा वनजन्य उद्योग र सेवामूलक प्रकृतिको स्वरोजगार व्यवसायमा तालिम हुनुपर्ने उल्लेख छ । तालिमका लागि संस्था छनोट गर्दा स्थानीयस्तरमा नि:शुल्क तालिम दिइरहेको संस्था हुनुपर्ने र तिनलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने उल्लेख भएपछि कोषले जथाभावी रूपमा महासंघ र मातहतका संघलाई जिम्मेवारी दिएको हो ।

कोष र महासंघको सहकार्यमा सञ्चालित कतिपय कार्यक्रममा फर्जी उपस्थितिसमेत तयार पारेको भेटिएको छ । प्राविधिक शिक्षा तथा व्यावसायिक तालिम परिषद् (सीटीईभीटी) सँगको सहकार्यमा कोषले ४५ सय जनाले तालिम लिएको भनी प्रतिव्यक्ति ४ हजार ५ सयका दरले भुक्तानी दियो । सीटीईभीटीले भने सतर्कता केन्द्रसँगको पत्राचारमा ३ हजार एक सय ७९ जनालाई मात्रै तालिम दिइएको जवाफ लेखेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ ।

समाचार

‘अब सरकार ४ गियरमा’

- कान्तिपुर संवाददाता

रूपन्देही (कास)– नेकपाका अध्यक्ष एवं पूर्वप्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहालले देशको अवस्था र व्यवस्था दुवै परिवर्तन भएकाले अब विकास र समृद्धि सुरु भएको बताएका छन् । शनिबार बुटवलमा आयोजित शुभकामना सन्देशसभामा उनले भने, ‘हिजो भूपरिवेष्टित, भारत परिवेष्टित र ल्यान्डलक अवस्थामा थियौं, त्यसले विकासमा अप्ठ्यारो थियो तर अहिले ल्यान्डलकबाट ल्यान्डलिंक कन्ट्री भयो । अब विकास र समृद्धि सुरु हुन्छ ।’ अहिले चारवटै बन्दरगाह प्रयोग गर्न सकिने भएकाले कनेक्टिभिटीबाटै देश अघि बढेको उनले बताए ।

अबको प्रविधि पनि कनेक्टिभिटीकै भएकाले पार्टी एकतापछि बनेको दुई तिहाईको सरकारले त्यही कनेक्टिभिटीमा जोडेर देशलाई तीव्र गतिले अघि बढाएको बताए । ‘हामी हवाई, रेल र टेलिकम्युनिटी सबैतिरबाट जोडिँदै छौं,’ उनले भने, ‘हवाईका लागि आकाश, पूर्वपश्चिम रेल, सुरुङ मार्गदेखि साना सडक ठूलठूला बन्दै छन् ।’ दुई तिहाइको सरकारले जनपक्षीय काम गर्न नसकेको आरोप लाग्ने गरेको पनि दाहालले स्वीकारे । ‘अहिलेसम्म सरकार १ नम्बर गियरमा हिंडेको सत्य हो किनभने हिलो र अप्ठ्यारोमा १ मै राखेर चलाउने हो,’ उनले भने, ‘अब मौसम फेरिएको छ, बाटो राम्रो भएको छ, ३/४ गियरमा सरकार अघि बढ्छ ।’ दाहालले शनिबारै भैरहवामा निर्माणाधीन गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल अवलोकन गर्दै तोकिएकै समयमा सम्पन्न गर्न निर्देशन दिए ।

 

समाचार

कुँवरको सरुवा दबाब नटेर्दा

- अब्दुल्लाह मियाँ

काठमाडौं - शिवपुरी–नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्जका प्रमुख संरक्षण अधिकृत (चिफ वार्डेन) कमलजंग कुँवरलाई मंगलबार सरुवा गरियो । ओशो तपोवनले अवैध दोहन गरेको निकुञ्जको जग्गा फिर्ता लिने प्रक्रिया चलिरहेकै बेला उनलाई विभागमा तानिएको हो । वन मन्त्रालयका सचिव विश्वनाथ ओलीले कुँवरलाई हटाउन नहुने भन्दै एक महिनादेखि अडान लिइरहेका थिए । कुँवरले निकुञ्ज व्यवस्थापनमा अब्बल काम गरेको उनको दाबी थियो ।

स्रोतका अनुसार ‘नाजायज काम गर्न शक्तिकेन्द्रको दबाब’ नटेरेकै कारण उनलाई सरुवा गरिएको हो ।
केही समयअघि तपोवनले तटबन्ध बनाउने क्रममा मुड्खु सिर्जनशील महिला सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहको वनमा क्षति पुर्‍याएको उजुरी परेपछि शिवपुरी–नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्जले ठेकेदार रामशरण खडका र दुई ट्रक चालकलाई पक्राउ गर्‍यो ।

कुँवरले उनीहरूलाई थुनामा राखेर कारबाही अघि बढाए । त्यति बेला वनमन्त्री शंकर भण्डारी थिए भने निकुञ्ज विभागको महानिर्देशक मनबहादुर खड्का । भण्डारीले कारबाही अघि बढाइएका व्यक्तिलाई छुटाउन महानिर्देशक खड्कामार्फत कुँवरलाई दबाब दिएका थिए । स्रोतका अनुसार कुँवरले कानुनअनुसार अघि बढ्ने अडान लिए । पछि चालक र ठेकेदार खड्का धरौटीमा रिहा भए । मुद्दा अहिले पनि विचाराधीन छ । यस विषयमा शनिबार महानिर्देशक खड्कासँग बुझ्दा उनले मुद्दा चलाउने विषय निकुञ्जकै भएकाले आफूलाई खासै जानकारी नभएको प्रतिक्रिया दिए ।

भण्डारीले केही निकट व्यक्तिलाई प्रक्रिया पूरा नगरी निकुञ्जमा करारमा भर्ना गराउन खड्कामार्फत नै दबाब दिएका थिए । कुँवरले त्यसलाई पनि अटेर गरेपछि महानिर्देशक खड्काले उनलाई हटाउने सूचीमा समेटेका थिए । यही क्रममा उनको सरुवा भएको स्रोतको दाबी छ । वन तथा वातावरणमन्त्री शक्तिबहादुर बस्नेतले बाँके निकुञ्जमा चिफ वार्डेन रहेका दिलबहादुर पुर्जा पुनलाई नागार्जुन ल्याएका छन् ।
वन मन्त्रालय स्रोतका अनुसार कुँवर निकुञ्जमा प्रमुख रहिरहँदा अवैध गतिविधि मौलाउन नसक्ने देखिएपछि शक्ति केन्द्रलाई रिझाएर गतिविधि गरेकाहरूले उनको सरुवाका लागि दबाब दिइरहेका थिए । तीन महिनाअघि निकुञ्जलाई थाहै नदिई मेलम्ची खानेपानी आयोजनाले सुन्दरीजलस्थित निकुञ्ज क्षेत्रमा रिजर्भवायर बनाउन खन्न खोजेपछि कुँवरले रोक लगाएका थिए ।

खानेपानीमन्त्री विना मगरमार्फत आयोजनाले निर्माणका लागि चिफ वार्डेन कुँवरले असहयोग गरेको वन तथा वातावरण मन्त्रालयमा गुनासो गरेको थियो । गुनासोपछि मन्त्रालयका उपसचिव रामबहादुर शाहीले ‘अनावश्यक दु:ख दिएको भन्दै कुँवरलाई धम्क्याएको’ स्रोतको दाबी छ । ‘मन्त्रीनिकट व्यक्तिहरूले भनेअनुसार काम नगरेपछि कुँवर सरुवा हुन पुगेका हुन्,’ स्रोतले भन्यो ।

तपोवनलाई दिइएको ३७ रोपनी जमिनमा अवैध निर्माण गरेको पाइएपछि चिफ वार्डेन कुँवरकै सक्रियतामा फिर्ता लिइएको छ । धार्मिक वनमा मध्यवर्ती क्षेत्र व्यवस्थापन नियमावली २०५२ विपरीत गतिविधि पाइएको भन्दै फिर्ता गरिएको पत्र निकुञ्जले बिहीबार बुझाएको हो । निकुञ्जका अनुसार तपोवनले मध्यवर्ती धार्मिक वनभित्र वातावरणमा प्रतिकूल असर पर्ने गरी सडक, पुल र भवन निर्माण गरी व्यापार सञ्चालन गरेको थियो । तपोवनका सदस्यसचिव सुदीप पौडेलले भने स्थायी संरचनाहरू घर टहरा, ध्यान मन्दिर, ओशो समाधिलगायत संरचना तपोवनको स्वामित्वमै रहेको १७ रोपनी जमिनभित्र बनाइएको शनिबार विज्ञप्तिमार्फत दाबी गरेका छन् ।

Page 4
प्रदेश ३

नोलमा अस्पताल

प्रसव पीडा
- कान्तिपुर संवाददाता

हेटौंडा उपमहानगरपालिका—१९ को ज्यामिरेस्थित सहरी स्वास्थ्य क्लिनिक, जहाँ बर्थिङ सेन्टरको अभाव छ । तस्बिर : कान्तिपुर

हेटौंडा - हेटौंडा उपमहानगरपालिकाभित्रको दुर्गम बस्तीकी सुत्केरी व्यथा लागेकी महिलालाई गत साता गाउँले राति नोलमा बोकेर हेटांैडा अस्पताल ल्याए ।उनलाई हेटौंडा ल्याउन चार घण्टा लाग्यो । हेटांैडा उपमहानगरपालिका १९ को पन्ध्रसोलाकी २२ वर्षीय गर्भवतीलाई सुत्केरी व्यथा लागेपछि गाउँमा बर्थिङ सेन्टर नभएकाले रातारात बोकेर उनलाई हेटौंडा पुर्‍याएको स्थानीय युवा अविराम मोक्तानले बताए । ‘एम्बुलेन्सलाई खबर गर्दा पनि आएन र बाध्य भएर नोलमा बोकेर हेटांैडा पुर्‍यायौं,’ उनले भने ।

हेटौंडा उपमहानगरपालिकाको अति दुर्गम क्षेत्रको रूपमा रहेको ज्यामिरे, पन्ध्रसोला र कुवापानीमा स्वास्थ्यचौकीको अभाव छ । ज्यामिरेमा सहरी स्वास्थ्य क्लिनिक छ तर बर्थिङ सेन्टर छैन । स्कुलको सानो भवनमा स्वास्थ्य क्लिनिक सञ्चालन गरिएको छ । उक्त क्लिनिकमा अहेव, अनमी र कार्यालय सहयोगीसहित चार जना कार्यरत छन् । ‘क्लिनिकमा सामान्य उपचार हुने गरेको छ तर सुत्केरी यहाँ गराइँदैन,’ अहेव प्रकाश बर्तौलाले भने, ‘सुरक्षित ढंगले सुत्केरी गराउन उपकरणको अभाव छ ।’ बर्थिङ सेन्टरलाई आवश्यक पर्ने उपकरणहरू भए सामान्य ढंगले सुत्केरी गराउन हेटौंडा बोकेर लैजान पर्दैन उनले थपे ।

उक्त क्लिनिकमा मासिक रूपमा २० जना गर्भवती परीक्षण गराउन आउने गरेका छन् । उक्त क्लिनिकमा सुरक्षित ढंगले सुत्केरी गराउन सक्ने दक्ष जनशक्ति छ तर उपकरणको अभाव छ । क्लिनिकको निरीक्षण गर्न पुगेका हेटौंडा उपमहानगरपालिकाका प्रमुख हरिबहादुर महतले बर्थिङ सेन्टरको निम्ति आवश्यक पर्ने उपकरणहरू उपमहानगरपालिकाले एक साताभित्रमा उपलब्ध गराउने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन् । ‘उपकरणहरू उपलब्ध हुने बित्तिक्कै सुत्केरी व्यथाका लागेका गर्भवती महिलाहरूलाई चार/चार घण्टा नोलमा बोकेर हेटांैडा लैजानुपर्दैन,’ अहेव बर्तौलाले भने ।

हेटौंडा उपमहानगरपालिकाले एक/दुई दिनभित्रका बर्थिङ सेन्टरलाई आवश्यक पर्ने उपकरण उपलब्ध गराउने उपमहानगरपालिकाका स्वास्थ्य शाखाका प्रमुख सुपेन्द्र कार्कीले बताए । ‘उक्त बस्तीमा यसै वर्ष स्वास्थ्य चौकीभवन पनि निर्माण हुनेछ,’ उनले भने । अधिकांश तामाङ समुदायको मात्र बसोबास रहेको उक्त क्षेत्रका साढे २ सय घरधुरी छन् ।

प्रदेश ३

सिन्धुमा छानिए पर्यटकीय गन्तव्य

संस्कृति,पर्यटन तथा नागरिक उडड्यन मन्त्रालयले एक सय नयाँ पर्यटकीय गन्तव्यलाई प्रवद्र्धन गर्न छनोट गरेको हो ।
- अनिश तिवारी

सिन्धुपाल्चोकको पर्यटकीय गन्तव्यको रूपमा चिनिएको हेलम्बु गाउँपालिकाको अम्बाथान झरना । यो झरना मेलम्ची खानेपानी आयोजनाको मुहानमा पर्छ । तस्बिर : अनिश/कान्तिपुर

सिन्धुपाल्चोक - भूकम्पपछिको पुनर्निर्माणको लहरसँगै जिल्लाको पर्यटकी गन्तव्य विस्तारै तंग्रिन लागेको छ । सरकारले तोकेको मुलुकभरका सयमध्ये जिल्लाका तीन स्थानलाई घुमघामका लागि छनोट गरेको छ । संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उडड्यन मन्त्रालयले एक सय नयाँ पर्यटकीय गन्तव्यलाई प्रवद्र्धन गर्न छनोट गरेको हो । ‘नेपाल भ्रमण वर्षमा २० लाख’ पर्यटक भित्र्याउने लक्ष्यअनुसार सरकारले ५० करोड छुट्याएको छ । जसअनुरूप सिन्धुपाल्चोकको पर्यटकीय गन्तव्यमा भोटेकोसी/सुनकोसी नदीमा र्‍याफ्टिङ र बन्जी जम्पलाई बनाएको छ । गुम्बैगुम्बाको सहर हेलम्बु, चर्चित पाँचपोखरी रहेको नयाँ तथा विकास गर्नुपर्ने गन्तव्यमा राखेको छ ।

भोटेकोसी र सुनकोसीमा ‘एड्भेन्चर’ राजधानीबाट नजिकैको सुनकोसी र भोटेकोसी क्षेत्र साहसिक खेल
र्‍याफ्टिङ, बन्जी जम्पजस्ता एडभेन्चरका लागि चर्चित छ । दिनहुँ झन्डै सय आन्तरिक र बाहय पर्यटक यसैको आकर्षणको कारणले यहाँ आउने गरेका छन् । राजधानीबाट सहजै पुग्न सकिने सुकुटे आसपासमा पर्यटक बढेका कारण झन्डै आधा दर्जन होटल, रिसोर्ट थपिएका देखिन्छन् । ‘यहाँको कञ्चन सुनकोसीमा र्‍याफ्टिङको एडभेन्चरको मज्जा लिन भनेर पर्यटक आउने गर्छन्,’ ३० वर्षदेखि सुकुटे बीच रिसोर्ट चलाइरहेका महेन्द्रसिंह थापा भन्छन्, ‘विश्वमा रहेका ६ हजार नदीनालामा दस उत्कृष्ट नदी एडभेन्चरका लागि चुनिएका छन्, जसमा सातांै उत्कृष्टमा भोटेकोसी र सुनकोसीको एड्भेन्चर परेको छ ।’

२०५६ सालमा पहिलो पटक न्युजिल्यान्डका डेबिड र नेपाली विष्णुप्रसाद न्यौपानेबाट सञ्चालित बन्जी जम्प, क्यानोनिङ, रक क्लाइबिङ गराइरहेको छ । लिस्तीकोट र मार्मिङको बीचमा रहेको बन्जी जम्पबाट दुई घण्टाको यात्रा सकेपछि प्रसिद्ध धार्मिकस्थल लिस्तीमाई र लेकाली गाउँ लिस्तीकोट पुगिन्छ । ‘त्यहाँबाट सुन्दरतम हिमशृंखला नियाल्न सकिन्छ, पुराना गुम्बा, मन्दिर, ग्रामीण परिवेश हेर्न भनेर पर्यटक पुग्छन्,’ उनले भने ।

यस्तै, भूकम्पले ध्वस्त भए पनि पछिल्ले समय अस्थायी रूपमा सडक सञ्चालनमा आएपछि सीमावर्ती क्षेत्र तातोपानी क्षेत्र क्रमश: उठ्दै छ । धार्मिक रूपमा परिचित तातोपानी धारामा नुहाउने आन्तरिक पर्यटकको बर्सेनि घुइँचो लाग्ने महत्त्वपूर्ण तीर्थस्थलको रूपमा हेरिन्छ । तातोपानीमा नुहाए छालाको रोग निको हुने विश्वास पनि छ । सीम नजिकैको दुगुनाको ऐतिहासिक स्थल दुगुनागढीसम्म सडक पुर्‍याइएको छ । नेपाल तिब्बत युद्धका बेला सन् १९१२ मा बनाइएको गढी भूकम्पले ध्वस्त बनाएको थियो । बन्जी जम्प गन्तव्य स्थल बनेपछि नजिकै रहेको गढी सरकारी पहलमा यसको मर्मत हुने आशा स्थानीयले गरेका छन् । दुगुनागढी हुँदै ४२ सय मिटर उचाइमा रहेको भैरव कुण्डसम्म जाने पर्यटकीय पदमार्ग बनाइँदै छ । दुई घण्टामा पुग्न सकिने दुगुनागढीमा पहिले होमस्टे सञ्चालन गरिएका दुगुनागढीमाथिका यार्मासिंह, खाम्गेक बिक टोल, भुमाचौर पाटीकुना, भेकासिंह, थांमाछे र ढिसिङ टोलका एक सय ४५ घर भूकम्पपछि पल्लो सुरक्षित स्थानमा सरेका छन् ।

बाह्य पर्यटकलाई लक्षित गरी ३० रोपनी जग्गामा स्थापना गरिएको दुगुनागढीस्थित बज्र इको रिसोर्ट सञ्चालनको तयारीमा छ । तातोपानी र लिस्तीको रमणीय क्षेत्र भएकाले पर्यटकले राम्रो गन्तव्यको रूपमा लिने गरेको उनको भनाइ छ । हेलम्बु हुँदै पाँचपोखरी अरनिको राजमार्गको जिरोकिलो हँुदै मेलम्ची बजारबाट तिम्बुको उकालो लागेलगत्तै हेलम्बु गाउँपालिका सुरु हुन्छ । वार्षिक ३६ हजार पर्यटक पदमार्गको आनन्द लिँदै हेलम्बुको बस्तीदेखि विभिन्न धार्मिकस्थल अवलोकन गर्ने गर्थे । भूकम्पपछि अहिले पूर्वाधार र धार्मिक मन्दिरको निर्माण भइरहँदा दैनिक ४० पर्यटक आउने गरेका छन् । ‘पर्यटकीय पदमार्गको लागि भनेर दिनहुँ १५ विदेशी आउँछन्, जसले माथिल्लो क्षेत्र घुम्न लक्ष्य राखेका हुन्छन्,’ हेलम्बु गाउँपालिकाका प्रमुख निमाग्याल्जेन शेर्पाले भने । ह्योल्मो जातिको उद्गमस्थल मानिने तार्केघ्याङ, गुरु रिन्पोछेको गुफा, चिरी गुम्बा, मेलम्ची घ्याङ, महादेव पाइला, आमायांग्री घुम्न अत्यधिक आन्तरिक पर्यटक आउने गरेको उनले सुनाए । तिब्बती महायोगी मिलारेपा र अति प्राचीन गुम्बामा हुने महत्त्वपूर्ण पूजामा आउने पर्यटक प्रशस्त छन् यो राजधानी नजिकैको पुरानो ट्रेकिङ रुट हो । किउको शेर्माथान् , मेलम्ची घ्याङस्थित पर्यटकका लागि लक्षित गरेर बनाइएको होटल, रिसोर्ट पहिलेकै सुविधासम्पन्न अवस्थामा पुर्‍याउने कार्य भइरहेको छ । खासगरी हिमाली दृश्यावलोकन, शेर्पा संस्कृति र जैविक विविधता यहाँको विशेषता हो ।

प्रदेश ३

दुर्घटना एकको मृत्यु

छोटकरी
- कान्तिपुर संवाददाता

सिन्धुली–  बीपी राजमार्गअन्तर्गत कमलामाई नगरपालिका ४ ढुंग्रेबाँसमा भएको मोटरसाइकल दुर्घटनामा एकको मृत्यु भएको छ । दुई गम्भीर घाइते छन् । सदरमुकाम माढी बजारतर्फ जाँदै गरेको ना ५६ प ७१९१ नं को मोटरसाइकल दुर्घटनामा कमलामाई नगरपालिका २ पीपल भञ्ज्याङका १९ वर्षीय सरोज थापाको घटनास्थलै निधन भएको प्रहरीले जनाएको छ । गम्भीर घाइते मोहन श्रेष्ठ र सुमित नेपालीलाई शनिबार उपचारको लागि काठमाडौं लगिएको छ । प्रहरीका अनुसार तीनजना सवार मोटरसाइकल तीव्र गतिमा भएका कारण अनियन्त्रित भई दुर्घटना भएको हो ।

प्रदेश ३

आश्रमलाई सहयोग

छोटकरी
- कान्तिपुर संवाददाता

चितवन – बेल्जियमको नेपाली जनसम्पर्क समितिले भरतपुरको मानव सेवा आश्रमलाई एक लाख रुपैयाँ सहयोग गरेको छ । शनिबार आयोजना भएको कार्यक्रममा कांग्रेस चितवन जिल्ला कार्यसमितिका सभापति जितनारायण श्रेष्ठ र जनसम्पर्क समिति बेल्जियमका उपाध्यक्ष नवराज सापकोटाले आश्रम अध्यक्ष रामजी अधिकारीलाई रकम हस्तान्तरण गरे । मानव सेवा आश्रममा सडकमा कष्टकर जीवन बिताएका अशक्तहरूलाई उद्धार गरेर राख्ने गरिएको छ । आश्रम आएपछि उनीहरूको उपचार र स्याहार हुने गर्छ । घर परिवार पत्ता लागेमा जिम्मा लगाउने पनि गरिन्छ । अहिले आश्रममा ४५ मध्ये १८ पुरुष र एक बालक छन् । विभिन्न सहयोगी व्यक्ति र निकायको सहयोगले आश्रम चल्दै आएको छ ।

प्रदेश ३

‘नियन्त्रणमा राखेर शासन’

छोटकरी
- कान्तिपुर संवाददाता

नुवाकोट – नेपाली कांग्रेसका नेता तथा केन्द्रीय सदस्य कृष्णप्रसाद सिटौलाले सरकारले अदालत र कर्मचारीतन्त्रलाई आफ्नो नियन्त्रणमा राखेर शासन गर्न खोजेको आरोप लगाएका छन् । कम्युनिस्ट सरकारले राज्यका सबै संयन्त्रलाई साक्षी मात्र राखेर एकलौटी गर्न खोजेको धारणा उनको थियो । नेपाल स्वाथ्यकर्मी संघ जिल्ला समितिद्वारा प्रकाशित स्मारिको शनिबार विमोचन गर्दै सिटौलाले कम्युनिस्टहरू प्रजातान्त्रिक पद्धतिबाट सरकारमा गए पनि कार्यशैली लोकतान्त्रिक नभएको बताए । सरकारले जनताको अधिकार रक्षा गर्न नसक्ने तर्क उनको थियो ।

प्रदेश ३

आठ टन फोहोर संकलन

छोटकरी
- रासस

भक्तपुर – भक्तपुर भएर बग्ने हनुमन्ते नदी सफाइ अभियानको शनिबार ३६ औं हप्तामा शनिबार आठ टन फोहोर संकलन भएको छ । मध्यपुरथिमि नगरपालिका र सूर्यविनायक नगरपालिकाको बालकोट जोड्ने फलामे पुल क्षेत्र र खोलामा सरसफाइ गरिएको थियो । हनुमन्ते सफाइ अभियानका अभियन्ता पुष्कर गजुरेलका अनुसार सफाइमा ३ सय ७५ जना जुटेका थिए । सूर्यविनायक नगरपालिकाको अगुवाइमा भएको सफाइ अभियानका क्रममा अधिकार सम्पन्न वाग्मती सभ्यता एकीकृत विकास समितिका अध्यक्ष नरेन्द्रराज बस्नेत, सांसद महेश बस्नेत, प्रदेशसभा सांसद शशिजंग थापा, जिल्ला समन्वय समितिका प्रमुख नवराज गेलाल, उपप्रमुख सरिता कुँवर, सूर्यविनायक नगरपालिकाका प्रमुख वासुदेव थापा, मध्यपुरथिमि नपाकी उपप्रमुख अञ्जनादेवी मधिकर्मीलगायत सहभागी थिए ।

 

Page 5
उपत्यका

अस्पताल छेउमै बिक्री

सुर्तीजन्य पदार्थ
- फातिमा बानु
राजधानीस्थित ट्रमा सेन्टरको मूलगेटमै सुर्तीजन्य पदार्थको बिक्री र प्रयोग ।तस्बिर : फातिमा/कान्तिपुर

काठमाडौं - कानुनले बर्जित गरे पनि अस्पताल वरपर सुर्तीजन्य पदार्थ बिक्रीवितरण भने रोकिएको छैन । राजधानीका अधिकांश सरकारी र निजी अस्पतालका ढोकैमा सुर्तीजन्य पदार्थ बिक्री र प्रयोग बढिरहेको छ ।सुर्तीजन्य पदार्थ (नियन्त्रण र नियमन) ऐन, २०६८ अनुसार अस्पतालको एक सय मिटर वरपर यस्ता पदार्थको बिक्रीवितरण गर्न पाइँदैन । सम्बन्धित निकायबाट अनुगमन र नियमन हुन नसक्दा बिक्रीवितरण भने चलिरहेको छ । ऐनअनुसार सार्वजनिक स्थानमा चुरोट, बिँडी, सिगार, तमाखु, सुल्फा, कक्कड, कच्चा सुर्ती, खैनी, गुट्खाको बिक्रीवितरण र सेवन गर्न नपाइने भने तापनि यसको जथाभावी प्रयोग घट्नुको साटो बढिरहेको छ । अस्पतालमा मात्रै नभई सार्वजनिक स्थान, विद्यालय तथा शैक्षिक संस्था, सरकारी कार्यालय तथा मन्दिर छेउछाउसमेत नियमविपरीत यस्ता पदार्थको खुलमखुल्ला बिक्री भएको देख्न सकिन्छ । सिंहदरबार परिसरभित्रै यसको खुला बिक्री र प्रयोग गरिएको भेटिन्छ । स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयमा आवतजावत गर्नेलाई भने मूलढोकामै रोकेर खल्तीबाट सुर्तीजन्य पदार्थ निकाल्नुपर्ने अभ्यास गरिए पनि आजभोलि कमजोर हुँदै गइरहेको छ ।

काठमाडौं महानगरपालिकालाई सुर्तीजन्य पदार्थ प्रयोगरहित सहर बनाउने अभियान चलिरहेको छ, यो पनि कार्यान्वयनमा आउन सकेको छैन । स्वास्थ्य मन्त्रालयका प्रवक्ता महेन्द्र श्रेष्ठ भन्छन्, ‘सुर्तीजन्य पदार्थ नियन्त्रणका लागि स्थानीय तहलाई जिम्मा दिएका छौं, स्थानीय सरकार सक्रिय नहुँदा यो योजना अव्यवस्थित भइरहेको छ ।’ यसलाई कडाइका साथ नियन्त्रण गर्नका लागि स्वास्थ्य मन्त्रालय तयारी गरिरहेको उनले बताए । नियम/कानुनबारे व्यापक जनचेतना फैलाउनुपर्ने उनको भनाइ छ ।

सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोग न्यूनीकरण गर्नका लागि यसमा लाग्ने कर बढाई यसलाई अत्यधिक महँगो बनाउनुपर्ने सरोकारवालाहरू बताउँछन् । सार्क मुलुकहरूमा सुर्तीजन्य पदार्थको सबैभन्दा कम कर तिर्ने मुलुक नेपाल हो । नेपालमा सुर्तीजन्य पदार्थको कर २८ प्रतिशत मात्रै छ । विश्व बैंक र विश्व स्वास्थ्य संगठनले नेपाललाई सुर्तीजन्य पदार्थमा ७० प्रतिशत कर लगाउन सुझाएको छ ।

सुर्तीजन्य पदार्थमा मिसाइने निकोटिन नामक रसायन तत्त्वले एकै पटकको प्रयोगपछि पनि लत बसाइदिन्छ । धूमपानको धूवाँमा ४ हजारभन्दा बढी किसिमका रसायन हुन्छन्, जसमा क्यान्सर गराउने तत्त्व अत्यधिक हुने विज्ञहरू बताउँछन् । विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार विश्वभर ५० लाख मानिस सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोग गर्छन् । जसमध्ये ८४ प्रतिशत विकासोन्मुख र अल्पविकसित मुलुकका मानिस पर्दछन् । सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोगकै कारण बर्सेनि ५० लाखको मृत्यु हुने गरेको छ । नेपालमा भने बर्सेनि २५ हजार व्यक्तिको यसकै कारण मृत्यु भइरहेको छ । नेपालमा १५ वर्ष उमेर र सोभन्दा माथिका ३७ प्रतिशतले धूमपान गर्ने गरेका छन् । संगठनको तथ्यांकअनुसार बर्सेनि ६ लाख व्यक्तिको मृत्यु धूमपान गर्ने मानिसको नजिक बसेकै कारण हुने गरेको छ ।

डा. निरजसिंह बमका अनुसार धूमपानले टाउकोदेखि पाइतालासम्म असर गर्छ । उनी भन्छन्, ‘क्यान्सर, मुटु, उच्च रक्तचाप जस्ता रोग यसैले निम्त्याउँछ, यस्तो पदार्थको बेचबिखन पूर्णरूपमा बन्द गर्नुपर्छ ।’ धूमपानको प्रयोग गर्नेलाई त असर गर्छ नै, नजिकै बस्नेलाईसमेत रोगी बनाउँछ । अस्पताल वरपर त यसको प्रयोग गर्नै हुँदैन । बिरामीलाई थप असर गर्छ । धूमपान जनस्वास्थ्यसँग मात्रै जोडिएको विषय होइन । यसले नेपाललाई थप गरिबीतर्फ धकेलिरहेको छ । अम्मलीको परिवारमा १० प्रतिशत खर्च धूमपानमै हुने गरेको सरकारी तथ्यांक छ । सुर्तीजन्य पदार्थका लागि गरिने जंगल विनाश र कीटनाशक औषधिले उर्वर भूमि नाश गरिरहेको छ । जसका कारण यसले जनस्वास्थ्यबाहेक वातावरणीय ह्रास र गरिबी पनि निम्त्याएको छ । काठमाडौं महानगरपालिकालाई सुर्तीजन्य पदार्थ प्रयोगरहित सहर बनाउने अभियान चलिरहेको छ, यो पनि कार्यान्वयनमा आउन सकेको छैन ।

उपत्यका

घरमै वृद्धभत्ता

- प्रशान्त माली
ललितपुर महानगरपालिका–१६ नम्बर वडामा घरैमा पुगेर वृद्धभत्ता वितरण गर्दै वडा सदस्य पञ्चवज्र वज्राचार्य । तस्बिर : प्रशान्त/कान्तिपुर

ललितपुर - पाटन न्याँखा चोक । ‘घरमा को हुनुहुन्छ, एकाबिहानै घरबाहिर आवाज सुनेपछि मिरेन वज्राचार्यले झ्यालबाट हेरे । ‘को होला कसलाई खोज्नुभएको ?’ भन्ने प्रश्नमा ‘वृद्धभत्ता बाँड्न वडा कार्यालयबाट आएका प्रतिनिधि भएको’ जवाफ पाए । ३४ वर्षीय वज्राचार्यले यसअघि हजुरआमाको नामको वृद्धभत्ता दिनभर कुरेर बैंकबाट लिँदै आएका थिए ।

बैंकले भत्ता पाउन सम्बन्धित व्यतिm नै उपस्थित हुनुपर्छ भनेपछि उनले भत्ता लिने आस मारिसकेका थिए । कारण उनकी ७४ वर्षीय हजुरआमा लक्ष्मीको प्यारालाइसिसले राम्रोसँग दायाँ हात र खुट्टा चल्दैथ्यो । एकैछिनपछि नातिले लक्ष्मीलाई हात समाएर बाहिर ल्याए । खुसीले मुस्कुराउँदै लक्ष्मीले भत्ता बाँड्न आउनेलाई धन्यवाद दिइन् । उनले वृद्धभत्ताबापत पाएको ८ हजार रुपैयाँ सामाजिक कार्यमा खर्च गर्ने बताइन् । चाकुपाटका ७२ वर्षीय लक्ष्मीशोभा वज्राचार्यले सुगर र प्रेसरको औषधि सेवन गरेको १५ वर्ष भइसक्यो । ७५ वर्षीय श्रीमान् बाबुकाजी मुटुका बिरामी हुन् । दुवैजना मुस्किलले घर भित्र र बाहिर गर्छन् । उनीहरूलाई एक त बैंक कहाँ छ भनेर थाहा छैन । छोराहरू आ–आफ्नो काममा व्यस्त छन् । बाबुकाजी भन्छन्, ‘हामीहरूले भत्ता लिनै नजाने सोच बनाएका थियौं । घरमै आएर दिन आउँदा जनप्रतिनिधि आएको महसुस भयो ।’ उनले पनि यो पैसा समाज विकासमा लगाउने बताए ।

न्याँखा चोककै ८० वर्षीय माइला शाक्य खुट्टाका बिरामी हुन् । बैसाखीको सहाराले मुस्किलले हिंड्डुल गर्छन् । ‘वृद्धभत्ता लिन झिसमिसेमै उठेरर हिंड्नुपर्छ । एक पटक छोटकटी बाटो गल्ली भएर गा:बहालस्थित बैंकसम्म पुगेर पैसा लिएर फर्कें,’ उनले भने, ‘बाटोमा रिंगटा लागेर लड्ने डरले पछि गइनँ । हातखुट्टा झमझमाउने समस्या छ ।’

यी तीन प्रतिनिधि पात्र मात्र हुन् । ललितपुर महानगरपालिका १६ मा ३ सय २५ जनाको घरधुरीमा पुगेर भत्ता वितरण गर्न वडा सदस्य पञ्चवज्र वज्रचार्य सक्रिय रहे । ‘अब २ सय ३५ जनालाई तिहार अगाडि वितरण गर्नेछु,’ उनले भने, ‘बैंकले ज्येष्ठ नागरिकका सम्बन्धित व्यक्तिलाई वडाको सिफारिसमा रकम उपलब्ध नगराएपछि वृद्धवद्धाले दु:ख भोग्नुपरेको देखेर घरदैलो अभियान चलाएका हौं ।’ उनका अनुसार नगरका अधिकांश अपांग, वृद्धवृद्धा र विधवालाई भत्ता लिनकै लागि बैंकसम्म धाउन गाह्रो पर्ने गरेको छ । ‘सरकारले स्थानीय तहबाट भत्ता वितरण गर्दा अनुगमन गर्न नसक्दा आर्थिक हिनामिना भएको भन्दै बैंकबाट वितरण गर्‍यो,’ उनले भने, ‘चुनावका बेला घरघरमा भत्ता वितरण गर्ने भनिएअनुसार कार्यान्वयन गरेका हौं ।’

मासिक २ हजारका दरले चार महिनाको ८ हजार रुपैयाँ वितरण गरिएको छ । सरकारले नगरपालिकाको खातामा पैसा जम्मा गरिदिन्छ । नगरपालिकाले वडाअनुसार फरक–फरक स्थानको बैंकमा जम्मा गरिदिन्छ । ललितपुर महानगरपालिका १६ को गा:बहालस्थित नेपाल बैंकमा परेको थियो ।ललितपुर महानगरपालिका १६ का वडाध्यक्ष निर्मलरत्न शाक्यले सरकारले दिने वृद्धभत्ता खानेहरूको तालिकामा पूरा ठेगाना नभएको र कसैको नागरिकता नभएकाले सम्बन्धित व्यक्ति भेट्न गाह्रो परिरहेको बताए । ‘दोहोरो भत्ता लिनेलाई लक्षित गरी सूचना प्रकाशित गरिसकेका छौं,’ उनले भने, ‘पेन्सन खाने व्यक्तिहरूले धमाधम फिर्ता गरिरहेका छन् ।’ ललितपुर महानगरपालिका–११ ले पनि इखाछेँ, कुम्भेश्वर, चोबुननी, पाटन ढोका, त:ननी टोलमा पुगेर वृद्धभत्ता वितरण गरिसकेको छ ।

 

उपत्यका

खानेपानीको च्याम्बरमा खसेर मृत्यु

- कान्तिपुर संवाददाता
कीर्तिपुरको ल्याबोरेटरी स्कुल नजिकको भल्भ च्याम्बरमा अघिल्लो शनिबार साइकलसहित मृत भेटिएका श्यामसुन्दर श्रेष्ठको श्रद्धाञ्जलीमा सहभागी साइकलयात्री । तस्बिर : शिल्पा कर्ण/कान्तिपुर

काठमाडौं (कास)– साताअघि कीर्तिपुरस्थित खानेपानीको भल्भ च्याम्बरमा खसेर मृत्यु भएका साइकलयात्री श्यामसुन्दर श्रेष्ठलाई शनिबार एक कार्यक्रमबीच श्रद्धाञ्जली दिइएको छ । उपत्यका र काभ्रेका विभिन्न साइकल प्रयोगकर्ताको पहलमा श्रेष्ठलाई श्रद्धाञ्जली दिइएको हो । कार्यक्रममा श्रेष्ठकी दिदी शुभद्रा, उपत्यका र काभ्रेका विभिन्न साइकल प्रयोगकर्ताहरूको संगठन, मनोक्रान्ति नेपाललगायत संस्थाका प्रतिनिधिले उनीप्रति श्रद्धाञ्जली व्यक्त गरेका थिए । उनको सम्झनामा घटनास्थलमा सेतो साइकल राखिएको छ ।

चागलनिवासी शुभद्राले सामान्य दुर्घटना मात्र नभई राज्यको लापरबाहीले भाइको ज्यान गएको बताइन् । ‘उसले नेपाल र भारतका धेरै ठाउँमा साइकल यात्रा गरिसकेको थियो,’ उनले भनिन्, ‘कतै केही भएको थिएन । यहीं आएर खुला राखेको ढलमा ठोक्किँदा ज्यान गयो ।’ अहिले स्ल्याब राखेको स्थान पहिल्यै छोपिएको भए श्यामको ज्यान जोगिन्थ्यो कि भन्ने उनलाई लाग्छ ।

उनले दोषीलाई कारबाही र पीडितलाई क्षतिपूर्ति दिन माग गरिन् । ‘क्षतिपूर्ति पायौं भने त्यो हामी राख्दैनौं, कुनै ट्रस्ट वा समाजसेवा गर्ने संस्थालाई दान गर्छौं,’ उनले भनिन् । उनले जतिसक्दो चाँडो प्रहरीले अनुसन्धान टुंग्याउनुपर्ने बताइन् । पोस्टमार्टम रिपोर्ट आउन १० दिन लाग्नु लाजमर्दो भएको उनले गुनासो गरिन् ।ज्येष्ठ सदस्य ललितपुरका ६६ वर्षीय लक्ष्मीबहादुर महर्जन र शुभद्राले श्रेष्ठको सम्झनामा राखिएको सेतो साइकलमाथि फूल अर्पित गरेपछि उपस्थित सबैले श्रद्धाञ्जली व्यक्त गरेका थिए ।

अधिवक्ता सुनीलरञ्जन सिंहले च्याम्बरको स्ल्याब खुलै राख्ने मान्छे दोषी रहेको बताए । उनले भने, ‘यसको कानुनी उपचारमा जेजति सहयोग चाहिन्छ, त्यो म गर्न तयार छु । यसमा तीनै तहको सरकार जिम्मेवार छ । मुख्य त स्थानीय तहको दोष हो ।’ खाल्डो छोप्न आफूले पटक–पटक केयूकेएलका कर्मचारीलाई आग्रह गर्दा पनि अटेर गरिएको उनले बताए । सम्बन्धित सरकारी निकायविरुद्ध उजुरी दर्ता गरेर कानुनी प्रक्रिया अघि बढाउन सकिने भएकाले त्यसका लागि पहल गर्न उनले सुझाए । पत्रकार तथा नागरिक अगुवा कनकमणि दीक्षितले श्रेष्ठको मरणलाई व्यर्थ जान दिन नहुने बताए । ‘यस घटनामा कानुन र जवाफदेहिताको कुरा ल्याउनैपर्छ,’ उनले भने, ‘सानो जमात भए पनि आन्दोलन सुरुवात गर्नुपर्छ । काठमाडौं स्मार्ट सिटी होइन, साइकल सिटी बन्नुपर्छ ।’

साइकलमा यात्रा गर्नेलाई सडक सुरक्षित बनाउनुपर्नेमा झन् जोखिमयुक्त बनाइएको उनको भनाइ थियो । नेपाल साइकल सोसाइटीका अध्यक्ष रत्नराम श्रेष्ठले सम्बद्ध निकायको गैरजिम्मेवार अभिव्यक्तिले पीडित परिवारलाई थप पीडा दिएको बताए । उनले भने, ‘अहिले श्यामसुन्दरजीको मृत्यु भयो । भविष्यमा त्यो ठाउँमा जोकोही पनि हुन सक्छ । सरकारी निकायले आफ्नो कमजोरी सुधार्नुपर्‍यो ।’ उनले सडक सुरक्षा सरकारको प्राथमिकताको विषय बन्न नसक्नु दुखद रहेको बताए । योगा शिक्षक र अध्यात्मतर्फ झुकाव राख्ने ३८ वर्षीय श्यामसुन्दर श्रेष्ठको घर फर्किने क्रममा गत शुक्रबार भल्भ च्याम्बरमा खसेर मृत्यु भएको थियो । भोलिपल्ट शनिबार बिहानै साइकलसहित उनको शव भेटिएको थियो ।

Page 6
सम्पादकीय

तब पो वन

- कान्तिपुर संवाददाता

केही दशकअघिसम्म काठमाडौं वरिपरिका डाँडाकाँढा नाङ्गेझार थिए । उपत्यकाको इन्धनको स्रोत दाउरा खपतका कारण वन बढ्न पाएनन् । व्यापारिक रूपमा मट्टितेल र ग्यास प्रयोग हुन थालेपछि जीवन पद्धति बदलियो, डाँडाकाँढा हराभरा हुन थाले । नत्र अहिले उपत्यकामा इनारबाट पानी नै आउँदैनथियो । उपत्यकावासीलाई वातावरणीय ह्रासबाट केही मात्रामा भए पनि सञ्जीवनी दिने स्रोत हुने थिएन । राजा वीरेन्द्रले शिवपुरीलाई जलाधार क्षेत्र घोषणा गरेर राष्ट्रिय निकुञ्जका रूपमा विकास गर्नाले पनि वरिपरि हरियाली बढ्न थाल्यो । वनजंगल हुर्किए । राष्ट्रिय निकुञ्ज, संरक्षित वन र आसपासका उपभोक्तामा सामुदायिक वनसम्बन्धी ज्ञान बढेपछि साँच्चै उपत्यकाको बगँैचाको रूपमा विकास भए ।

पछिल्लो समय उपत्यका भित्रिन र बाहिरिन चार भञ्ज्याङमा सीमित रहेन । अन्य मार्गहरू पनि खुले, खुल्दैछन् । उपत्यकाको बढ्दो जनघनत्वसँगै वन–डाँडाको फेदीसम्मै बस्ती बिस्तार भए, हुँदैछ । विकासको नाउँमा जथाभावी सडक खन्ने होड चलेको छ । वनको फेदीमै वनसित सटेर होटल, रिसोर्ट, ध्यानकेन्द्र, मन्दिर, गुम्बा, केवलकार निर्माण गर्ने र वनक्षेत्र अतिक्रमण गर्ने गतिविधि बढेको छ । यसमा रोक नलगाउने हो भने पुन: ४०/४५ वर्षअघिकै नाङ्गे डाँडाको फेदीमा बस्न विवश हुनेछन् राजधानीवासी ।

ओशोमार्गीहरूको तपोवन शिवपुरी–नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्रभित्र छ । काठमाडौं जिल्ला वन कार्यालयले २०६२ पुस १५ गते नागार्जुनको ३७ रोपनी वनक्षेत्र तपोवनलाई धार्मिक वनका रूपमा उपलब्ध गराएको थियो । त्यसयता तपोवनले त्यस क्षेत्रमा थुप्रै निर्माण कार्य गरिसकेको र गर्दै आइरहेपछि अहिले निकुञ्जले उक्त वनक्षेत्र फिर्ता गर्ने निर्णय गरेको छ । तपोवनलाई दिनुअघि उक्त वनक्षेत्र स्थानीय मुड्खु सिर्जनशील महिला सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहले उपभोग गर्दै आएको थियो । वन कार्यालयले उपभोक्ता समूहसित सोध्दै नसोधी उक्त वनक्षेत्र तपोवनलाई दिएको थियो । यो स्थानीयले भोगचलन गर्दै आएको वनक्षेत्र हो । उनीहरूको अधिकार खोसियो । चरिचरन, घाँस, दाउरा, वनपाखा मासियो । पानीको स्रोत सुक्यो । वन्यजन्तु संकटमा परे । निकुञ्जको वनक्षेत्र अतिक्रमण भयो । राजकुलो नासियो ।

ध्यान, योग र साधनाको नाउँमा राज्यका नीति–निर्मातालाई प्रभाव पारेर तपोवनले उक्त वनक्षेत्रमा भवन, पुल, पार्क निर्माण गर्न लागेपछि धार्मिक वनलाई व्यापार केन्द्रका रूपमा विकास गर्नु नियम विपरीत
हो । निकुञ्जको वनक्षेत्र कुनै पनि गैरसरकारी संस्थालाई निजी प्रयोजनका लागि दिन मिल्दैन । तपोवनले वनक्षेत्रभित्र भौतिक निर्माण गर्दा निकुञ्जसँग स्वीकृति लिएको थिएन । जिल्ला वन कार्यालयले उक्त वनक्षेत्र १० वर्षका लागि दिएको समयसीमा पनि सकिइसकेको थियो । निकुञ्जले भौतिक संरचना भत्काउन डिभिजन सडक कार्यालय, टेकुलाई बोधार्थसमेत दिएको छ । वनक्षेत्र उपभोक्ता समूहलाई फिर्ता गर्न निकुञ्जले मातहत कार्यालयलाई भनेको छ ।

जुन ठाउँ हिजो धार्मिक क्षेत्र थिएन, अहिले पनि हुन सक्दैन । जो सुकै होस्, निकुञ्जभित्र एक बित्ता पनि नापो सार्न पाउँदैन । वनक्षेत्रभित्र पर्खाल, भवन, पुल, सडक निर्माण गरेपछि स्थानीयवासीले विरोध गरे । पहुँचवालाहरूले भने आर्थिक वर्षको रातो किताबमा बजेट पार्न थाले । निकुञ्जको जग्गाजमिन भोगचलन गर्न दिने सरकारी कर्मचारी कहिल्यै कारबाहीमा परेनन् । सर्वसाधारणले भू–स्खलन रोक्न तारजाली माग्दा नपाउने, पहुँचवालाले पाउने भनेकै कानुनी शासनको खिल्ली हो ।

निकुञ्ज र वनक्षेत्रमा जथाभावी संरचनाले उपत्यका वरिपरि पानी सुकेको कसैले जाँचबुझ गरेन । राजकुलो मिचेर पर्खाल ठड्याउने गतिविधि कहिल्यै अनुसन्धान भएन । पछिल्लो समय विभिन्न संघ/संस्थाले उपत्यका वरिपरिका वनक्षेत्र अतिक्रमण गर्ने क्रम बढ्दो छ । कसैले केवलकारको नाममा व्यापार थालेका छन् । कसैले गुम्बा, मन्दिर, ध्यानकेन्द्र त कसै–कसैले पार्क, होटल निर्माण गरेका छन् । उपत्यकालाई प्राप्त प्राणवायु र जीवनजल दोहन जारी छ । ६० लाख हाराहारी जनसंख्या धानिरहेको उपत्यकाको रिजभ्र्वाएर रित्तिँदो छ । शिवपुरी–नागार्जुन जलाधार क्षेत्रले काठमाडौंको ५० प्रतिशतभन्दा बढी पानी आपूर्ति गरिरहेको छ । काठमाडौंका इनार रसाउने आधार त्यही हो । त्यो नासिने हो भने यहाँका इनार, बचेखुचेका कुवा, धारा झन् सुक्नेछन् । पानी रिचार्जको चक्र ध्वस्त हुनेछ । त्यो वनक्षेत्र काठमाडौंको प्रदूषण, भू–क्षय, भू–स्खलन रोक्ने जीवनमार्ग हो । वनक्षेत्र र वन अलग हुन् । वनक्षेत्र भित्र, वरिपरि वन हुन पनि सक्छ, बाँझो जग्गा–जमिन हुन पनि सक्छ । अहिलेको समस्या वन विनाश भन्दा पनि वनक्षेत्र अतिक्रमणको हो । ढुंगा खानीवालाहरूले वनजंगल, पर्यावरण ध्वस्त गरेका छन् । यसलाई नरोके भू–स्खलन, भू–क्षय र पहिरोले राजधानी पिरोलिने छ ।

उपत्यका वरिपरिका वनजंगल हराभरा पार्न र बचाउन राज्यका निकायहरूबीच वास्तविक समन्वय खाँचो परिसकेको छ । वन विभाग, राष्ट्रिय निकुञ्ज विभाग, सडक विभाग, खानी विभाग मिलेर विस्तृत परियोजना बनाउनुपर्छ । वन नरहे काठमाडौं उपत्यका रसाउने छैन । कचौरा रित्तो हुनेछ । हाम्रो देशमा कानुनी शासन मापन गर्न उपत्यका वरिपरिकै वनजंगल नियाले हुन्छ । कोही सर्वसाधारण निकुञ्ज छिरे कारबाहीमा पर्छ । पहुँचवाला व्यक्ति तथा संस्थाले वनक्षेत्र अतिक्रमण गर्दा भने कुनै कारबाही हुँदैन । वागमतीको पानी जतिजति तल बग्दै आउँछ त्यति कम हुँदै जान्छ । तल्लो भोगमा पानीको स्रोत पनि घट्दै जान्छ । केही वर्षअघिको एक अध्ययनले वागमतीको बहाव जोरपाटीमा भन्दा कोटेश्वरमा आइपुग्दा सानो भएको देखाएको थियो । यसले उपत्यकामा पानी रिचार्जका स्रोत उत्तरतिरका डाँडाकाँढा, वनजंगल हुन् भन्ने पुष्टि गर्छ ।

बालुवाका ढिस्काले पानी अस्थायी रूपमा स्टोर गरेर राख्थ्यो । पोहोर हनुमन्तेमा बाढी पस्दासमेत राज्यका निकायहरूको कान टाठो भएन । उपत्यकाका पानीका स्रोत हराभरा वनजंगलमात्र होइनन्, बालुवासमेत हुन् भन्ने ख्याल गरिएन । ख्याल गराउन सकिएन । वनजंगलले मात्र पानी दिन्छ भनेर साधारण विज्ञानको प्रचारप्रसार भयो । पानीका अन्य स्रोत र प्रक्रियामा आँखा चिम्लियौँ । बालुवालाई वातावरणको विषय बनाएनौँ । विषय मानेनौँ । निर्माणको वस्तुमात्र मान्यौँ । निर्माण गर्दा कंक्रिटमा मिसाउने सामग्रीमात्र ठान्यौँ ।

उपत्यकामा जताततै रहेका बालुवा र माटाका ढिस्का दोहन गर्‍यौँ । पानीको अस्थायी भण्डारण मास्यौँ । घर ठड्यायौँ । पानी सुक्यो भने रेन हार्भेस्टिङ गर्न सकिएला, वन मासिए वृक्षरोपण गर्न सकिएला तर बालुवा र माटाका ढिस्का फेरि ठड्याउन सकिँदैन । पानी भण्डारण र रिचार्जका लागि बालुवा जस्तो वरदान हामीले ध्वस्त पारिसक्यौँ । अब पनि चेतेनौँ भने न्याउरी मारी पछुतो हुनेछ ।

दृष्टिकोण

छाउ छल्दै अछाम

- मञ्जु भट्ट

१५ वर्षपछि घर अछाममा दसैं मनाउन छोराछोरीसहित श्रीमान् र म गरेर चार जना घर जाँदै थियौं । घर जाने भनेर पैसाको जोहो, किनमेल भएपछि मन फुरुंग थियो । अर्कोतिर, आफ्नो र छोरीको महिनावारीको समय सम्झेर भित्रभित्रै डर लाग्थ्यो । मैले १५ वटा दसैं महिनावारीको डर र सुत्केरीकै कारण काठमाडौंमै गुजारेकी थिएँ । धेरैपटक गाली खाएँ ।

छोरी दसैंको केही दिनअगाडि मात्र महिनावारी भएर जोगिइन् । मैले भने महिनावारीका कारण हुने शारीरिक तथा मानसिक पीडा आकलन गरेर त्यसबाट उम्किने सजिलो उपाय खोजेँ । काठमाडांैमै महिनावारी पर सार्ने फेमिट्रोन (नोरेथिस्टेरोन) औषधि किनेँ । दिनको एउटा चक्कीका हिसाबले एक सातासम्म खाएँ । यो औषधिबाट महिनावारी गडबडी, पेट दुख्ने, मोटोपन, दुब्लोपन, निद्रा तथा आँखाको ज्योतिमा समस्या हुन सक्ने असरबारे औषधि पसलेले सचेत गराएकै थिए । मलाई भने त्योभन्दा ठूलो डर छाउघरमा सर्प, किराफटयांग्रा, जंगली जनावरले सिकार गर्लान् भन्नेमा थियो ।

महिनावारी हुँदा अरू बेला घरबाहिरकै एउटा कुनामा लुगाले घेरेर सुत्न पाइन्छ । केही भइहाल्यो भने घरभित्रका मान्छेले सजिलै थाहा पाउँछन् । दसैंमा चण्डीपाठ गरिने भएकाले महिनावारी भएकी महिलाले घर छुनै हँुदैन भनिन्छ । हाम्रो घरमा पाल टाँगेर घरभन्दा अलि पर गरामा छाउ भएका बेला बस्न अस्थायी टहरा बनाइएको थियो । जाडो र गर्मीका लागि बस्ने छुट्टाछुट्टै ठाउँमा हाम्रा घर छन् । जाडाका बेला अर्थात् मंसिरदेखि चैतसम्म महिनावारी हुँदा सुत्न ढुंगाले बनाएको र खरले छाएको छुट्टै छाउघर छ । गर्मीका बेला भने महिनावारी हँुदा अस्थायी टहरामा दिनरात कटाउनुपर्छ । दसैंका बेला महिनावारी भएकाले नौमहिने छोरीसहित देवरानी अस्थायी टहरामा सुतिन् । भाउज्ूलाई एक्लै बाहिर सुत्दा डर लाग्ने भएकाले नन्दले पाँच दिन पालो दिनुभयो । पाँचौं दिनमा आफैं महिनावारी भएपछि निरन्तर पालभित्र सुत्नुपर्‍यो ।

दिउँसो घाम लाग्थ्यो, खासै समस्या थिएन । राति शीत झथ्र्यो । भुईंबाट पनि चिसो आउँथ्यो । सर्प, किराफटयांग्राको डर छँदै थियो । देवरानी नौमहिने छोरीसहित अस्थायी टहरामा सुतेको देख्दा सहरबाट दसैं मनाउन गाउँ पुगेका जसका पनि अँखा रसाउँथे । चोख्याउने भनेर बिहानै नुहाउँदा चिसो लाग्थ्यो । एकचोटि बिरामी भएर राम्रोसँग सन्चो हुन नपाउँदै बाहिर सुत्ने अर्को पालो भइसक्थ्यो । टीकाका दिन गाउँभरिबाट आएका मान्छेले हाम्रा ९५ वर्षका ससुराका हातबाट टीका थापिरहेको मेरी नन्दले पल्लो छेउबाट हेरिरहँदा मलाई रुन मन लागेको थियो । दसैंका बेला नौरथाको चण्डीपाठ र पूजाआजा गर्नुपर्ने भएकाले नियम कडा बनाइएका रहेछन् । अरू बेला महिनावारी हुँदा पाँच दिनमा घर आउन पाए पनि दसैं तथा अरू चाडपर्वमा भने सात दिनमा मात्र घरमा प्रवेश पाइन्छ । त्यतिन्जेल घरको खला (आँगन) सम्म पनि पाइला राख्न पाइँदैन । दसैंमा काटेको खसीको मासु महिनावारीको सात दिन नभई खान पाइँदैन । अरूले भने दिनको तीनपल्टै मासु खाएर बिताए ।

महिनावारी भएकी महिलाले सुत्न ओछयाएको पराल गाईबस्तु कसैलाई पनि खान दिइँदैन । खान दिए पाप लाग्छ भनिन्छ । गोरुले खायो भने दाँत झर्छन् रे, गाईभैंसीले खाँदा दूध दिँदैनन् रे † ओछयाइएको पराल जलाइन्छ वा खोलामा कसैले नछुने ठाउँमा फालिन्छ । तातो बनाउन धेरै पराल ओछयायो भने वर्षैभरमा धेरै पराल नष्ट हुन्छ । थोरै ओछयाए जमिनको चिसोले बिरामी बनाउँछ । बाक्लो ओढ्ने ओछयाउने लुगा भए बोकेर टाढा खोलामा धुनुपर्छ । पानी पर्याप्त नहुने भएकाले परालमाथि पातलो लुगा ओछयाउने र ओढ्ने गरिन्छ ।

महिनावारीका बेला दूध, दही, मही, घिउजस्ता शरीरलाई नभई नहुने पौष्टिक कुरा खान बन्देज लगाइन्छ । काम भने घाँस, दाउरा गर्ने, खेत खन्ने, बालीनाली लगाउनेलगायत गाह्रो, अप्ठयारो सबै गर्नुपर्छ ।
महिनावारी हुँदा सफासुग्घर भएर घरमै बस्न पाउनुपर्ने हो । महिनावारी भएकी महिलाले छुनै नहुने, पोसिलो खानै नहुनेजस्ता कुरा सिधै महिला हिंसा हुन् । किन महिनावारी बार्नुपर्छ भन्ने प्रश्नको जवाफ कसैसँग छैन । जसले पनि परम्परादेखिको चलन मात्रै भन्ने गर्छन् ।

जसरी सानैदेखि राम्रो मलजल गरेर हुर्कायो भने बिरुवा स्वस्थ हुन्छ र त्यसले राम्रो फल दिन्छ । त्यो बिरुवालाई सानैदेखि राम्रोसँग हुर्काइएन भने अस्वस्थ बन्छ । त्यसैगरी एउटा स्त्रीको शारीरिक तथा मानसिक विकास सानैदेखि राम्ररी भयो भने ऊ स्वस्थ बन्छे, स्वस्थ सन्तान जन्माउन सक्छे तर यो कसैले बुझ्दैनन् वा बुझ पचाएर बस्छन् । चाडवाडबाहेकको समयमा महिनावारी हुँदा घरकै बाहिर कुनामा लुगाले घेरेर सुत्ने गरिन्छ । बिहान अरूभन्दा अगाडि उठेर लिपपोत गरी गहुँत छर्नुपर्छ । आफूले सुत्दा प्रयोग गर्ने लुगा पोको पारेर कसैले नछुने ठाउँमा लगेर राख्नुपर्छ । यो काम पनि झन्झटिलो भएकाले महिलाहरू छाउघरमै बस्न रुचाउँछन् । घरबाहिर कुनामा सुत्दा एकचोटि राति सर्प लुगाभित्र घुसेको र अर्कोपल्ट गालामा सर्प हिँडेको मेरी नन्दले सुनाउनुभयो । ‘बाँचे बाँचिन्छ, मरे मरिन्छ भन्दै बस्ने हो छाउघरमा,’ उहाँले भन्नुभयो ।

छुट्टै छाउघरले अस्थायी टहराको तुलनामा घामपानीबाट जोगाउँछ । सर्प, बिच्छी तथा अरू विषालु किराको डर हुन्छ । बसाइँसराइले गाउँ पातलिँदै छ । छाउघर प्राय: सुनसान हुन्छन् । छाउघर वरिपरि घाँस, झारपात फाँडिएको हँुदैन । छाउघरमा सानो ढोका हुन्छ, झ्याल हुँदैन । आगलागीको जोखिम धेरै हुन्छ । दसैंमा घरमा चण्डीपाठ पढ्दा नौ दिनसम्म प्रथम शैलपुत्रीदेखि अन्तिम सिद्धिदात्री नवदुर्गाको पूजा गरिएको थियो । नौ दिनसम्म नौ देवीमध्ये कोही न कोही त महिनावारी भएकै होलिन् । कि देवी भएर कहिल्यै महिनावारी हुन्नन् ? घरमा नौ दिनसम्म नवदुर्गाको पूजा भइरहँदा घरका छोरीबुहारी घरबाहिर साह्रै कष्टसँग सुतेको देखेर पनि कसैको मनमा काली, भगवती, चण्डी, दुर्गा आदि देवीका रूप यी हाम्रै आमा, छोरीबुहारी हुन् भन्ने चेत आएन ।

हामी सहरबाट घरमा गएका केही महिलाले छाउप्रथाविरुद्ध आवाज नउठाएका होइनौं । घरमा कोही बिरामी परे, गाईबस्तु मरे वा अन्य नराम्रा घटना भए भने महिनावारी नबारेकी महिलालाई दोष थोपरिन्छ । कसैले महिनावारी नबारेको धामीझाँक्रीले थाहा पाए भने कामेर नाम किटान गर्दै अब उसको घरमा अनिष्ट हुन्छ भनेर अरूलाई पनि डर देखाइन्छ । महिनावारी नबारे देवी रिसाउँछिन् र उनको वाहन बाघ बाख्रा खान घरमा पस्छ भन्ने विश्वास छ ।

पुरानो पुस्ताले मान्दै आएको यो कुप्रथा नयाँ पुस्ताले बिस्तारै छाड्दै जानुपर्ने हो तर केही शिक्षित युवकयुवती राम्रो संस्कार भन्दै जोगाउन लागिपरेको पनि देखियो । कहिले सबै मान्छे शिक्षित होलान्, उनीहरूमा चेतना आउला र हाम्रा चेलीबेटी अकालमै मृत्युको मुखबाट जोगिएलान् भनेर कुरिबस्नुबाहेक उपाय देखिएको छैन । नियम, कानुन बने पनि, सरकारी, गैरसरकारी संस्था तथा महिला समूहले छाउघर उन्मूलनसम्बन्धी अभियान चलाए पनि हाम्रो गाउँमा, घरमा एक जना पनि पुगेका छैनन् । सुदूरपश्चिमका धेरैजसो जिल्लामा यो अभियान बालुवामा पानी हालेसरह छ । छाउप्रथालाई हटाउन सकिँदैन भने कम्तीमा प्रत्येक गाउँटोलमा सम्बन्धित स्थानीय सरकारले सुरक्षित छाउघर बनाइदियो भने चेलीबेटीको अकालमा ज्यान जानबाट जोगिन्थ्यो कि ! लेखक काठमाडौं, बौद्धस्थित अरुणिमा सेकेन्डरी स्कुलकी शिक्षक हुन् ।

पाठक मञ्च

निलम्बन ‘कारबाही’ होइन

- कान्तिपुर संवाददाता

साँढे ५ वर्षअघि १४ वर्षीया किशोरी सुन्तली तामाङको रामेछाप जिल्ला, सैपूको कबैटार, खुदुर्की जंगलमा भएको बलात्कार र हत्या अनुसन्धानमा प्रहरीले गम्भीर गल्ती गरेको नजिर त्यति पुरानो भएको छैन । त्यो अनुसन्धान प्रतिवेदनमा तत्कालीन रामेछापका प्रहरी नायब उपरीक्षक अहिलेका प्रहरी उपरीक्षक सञ्जीव शर्मा दासलाई विभागीय कारबाही गर्ने प्रहरी र मानव अधिकार आयोगसमेतको सिफारिस भएको थियो तर गम्भीर घटनाको किटानी जाहेरीसमेत लिन नमान्ने दासलाई प्रहरी प्रधान कार्यालयले विभागीय कारबाही गर्नुको सट्टा प्रमोसनका लागि सिफारिस गरेको प्रमाण धेरैका सामु छर्लंग छ । विभागीय कारबाही अथवा निलम्बन भनेको
कुनै ‘कारबाही’ होइन । यो केवल केही दिन, हप्ता वा महिनाका लागि विषय वा मुद्दालाई ओझेलमा राख्ने प्रपञ्च हो । उनै प्रहरी नायब उपरीक्षक दास अहिले प्रमोसन पाएर प्रहरी उपरीक्षकको हैसियतमा जिल्ला हाँकिरहेका छन् ।

यही र यस्तै ‘विभागीय कारबाही’ को नजिर फेरि कञ्चनपुरमा निर्मला पन्तको बलात्कार तथा हत्याकाण्डमा देखिएको छ । त्यसबेला रामेछापका प्रहरी नायब उपरीक्षक सञ्जीव शर्मा दासलाई सही अर्थमा विभागीय कारबाही गरिएको भए यस्ता जघन्य अपराधमा लापरबाही गरे कारबाही हुने डरले आपराधिक प्रवृत्तिमा कमी आउने थियो होला तर अरू प्रहरीका निम्ति पनि ‘विभागीय कारबाही’ वा ‘निलम्बन’ केही होइन भन्ने परिसकेको छ । यसपटक पनि कञ्चनपुरमा कार्यरत प्रहरी उपरीक्षक डिल्लीराज विष्टलाई ‘भविष्यमा सरकारी नोकरीका लागि समेत अयोग्य ठहरिने’ गरी बर्खास्त गर्नु जरुरी थियो तर भविष्यमा फेरि ‘काम लाग्ने गरी’ अस्थायी तवरको कारबाही मात्रै गरिएको छ । यथार्थमा नेपाल प्रहरीका लागि निर्मलाको हत्या घाँटीमा बिझेको काँडाजस्तै भएको छ । विगतमा प्रहरीको साख जोगाउने र अपराध अनुसन्धानमा उत्कृष्ट घोषित भएका प्रहरी अधिकृतलाई घटना अनुसन्धानमा कहिल्यै खटाइएकै थिएन । अहिले उत्कृष्ट अनुसन्धान अधिकृतका रूपमा ४ वर्षअघि पुरस्कृत भएका (तत्कालीन एसएसपी) सर्वेन्द्र खनाल आफैं प्रहरी महानिरीक्षक जिम्मेवारीमा छन् । महानगरीय अपराध महाशाखामा रहँदा समेत महानिरीक्षक खनाललाई उत्कृष्ट अपराध अनुसन्धान पुरस्कारबाट सम्मान गरिएको थियो । महाशाखा प्रमुख रहँदा गुन्डा नाइके कुमार घैंटेको इन्काउन्टर गरेर खनाल चर्चामा आएका थिए । यस्तै नेपाली फुटबल खेलाडीको म्याच फिक्सिङ, पेट्रोल पम्पमा हुने गरेको ठगी र बडिखेल हत्याका अभियुक्तलाई उनैले पक्राउ गरेका थिए तर आज पद र हैसियतमा आएपछि भने खनाल पनि ‘निकम्मा’ देखिएका छन् ।
–शान्त राउत, सैपू, रामेछाप

पाठक मञ्च

कृषिमा काम

- कान्तिपुर संवाददाता

रासायनिक मल तथा विषादि बाहिरबाट ल्याइएको भए पनि यो वर्ष हाम्रो भूमिमा धानको उत्पादन सर्वाधिक भएको कुरा थाहा पाउँदा आनन्द लागेको छ । खाद्यान्न यो वर्ष पनि नेपाललाई पुग्दैन रे । पुगोस् पनि कसरी ? देशका धेरै हिमाली तथा पहाडी भूभागमा, पुछारमा बग्ने खोलानदी भए पनि सिरानका बारी बाँझै रहने गरेका छन् । ती ठाउँका मानिसको विदेश जाने र बसाइँ सर्ने क्रम बढ्ने गरेको हुँदा जंगलको क्षेत्रफल बढ्दै छ भने भएका उर्वर भूमि पनि बाँझिँदै गएको छ । लाइएको खेतीमा रोग, किरा लाग्नु त छँदै छ, त्यसबाहेक बाँदर, दुम्सी, मृग, खरायो, घोरलजस्ता जनावरले पनि किसानलाई दिनसम्म दु:ख दिएका छन् । उपत्यकामा खेती गर्ने जमिन घरहरूले ओगटिसक्यो । हिमाल, पहाडमा उब्जाउशील जमिन कम छ । उब्जेको अन्न पनि जाँडरक्सी बनाउँदा छिटो सकिन्छ । तराईको धान अहिल्यै सस्तो मूल्यमा भारतलाई बेचिन्छ । हामीलाई सधैंको अनिकाल । खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर बन्न युवावर्गलाई बेरोजगार भत्ता दिने होइन, कृषि पेसामा आकर्षित गर्ने र टिकाउने काम गर्नुपर्‍यो । ग्रामीण विद्युतीकरणका माध्यमबाट सिंचाइको व्यवस्था हुनुपर्‍यो । जहाँ जेको सम्भावना छ, त्यहाँ त्यही बाली लगाउन सिफारिस गर्नुपर्‍यो । फलफूल, तरकारीका किसानलाई बिचौलियाबाट जोगाउनुपर्‍यो । ‘विकासे बीउ’ लाई निषेध गरेर स्थानीय बीउको महत्त्व बुझाउनुपर्‍यो । जंगली जनावरहरूबाट किसानका बालीनाली जोगाउन काँडे तारबारको अवधारणा ल्याउनुपर्‍यो ।
–इन्द्रकुमार श्रेष्ठ, ओखलढुंगा

पाठक मञ्च

सबै संकायमा शिक्षा

- कान्तिपुर संवाददाता

शिक्षा संकायले विशेषत: शिक्षक उत्पादन गर्छ । देशका धेरै विद्यालयमा शिक्षा संकाय चलेको हुँदा शैक्षिक जनशक्ति धेरै उत्पादन भइसकेको तथा प्रमाणपत्रधारी बेरोजगार धेरै भइसकेको सही हो । यही कुरालाई उल्लेख गर्दै यही कात्तिकको पहिलो हप्ता महोत्तरीमा भएको एउटा कार्यक्रममा शिक्षा संकाय खारेज गरेर सामुदायिक विद्यालयलाई प्राविधिक शिक्षालयका रूपमा रूपान्तर गर्ने कुरा शिक्षा विज्ञान तथा प्रविधिमन्त्रीले बताउनुभएछ । यो कुरा प्रशंसनीय र महत्त्वपूर्ण हो तर योसँगै अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा के छ भने वास्तवमा शिक्षा पनि एउटा विज्ञान हो । यसको क्षेत्र फराकिलो छ । यसभित्र शैक्षिक मनोविज्ञान, बालमनोविज्ञान, सिकाइका नियम, शिक्षणका सिद्धान्त, सिकाइका सूत्र, शैक्षणिक विधि धेरै कुराको अध्ययन गरिन्छ । यी विषयमा जानकार नभएको मानिस कामचलाउ शिक्षक बन्न सक्ला तर सफल शिक्षक बन्न सक्दैन । सफल शिक्षक बन्न शिक्षा संकाय पढेको हुनुपर्ने भएकाले पनि शिक्षा संकाय खारेज गर्नु उचित लाग्दैन ।
–कमला राजभण्डारी, सिर्जनानगर, भक्तपुर

पाठक मञ्च

देश यसरी नै सिंगार्न पाए

- कान्तिपुर संवाददाता

तिहार झ्वाट्ट हेर्दा बत्ती र फूलको पर्वका रूपमा चिनिन्छ । यद्यपि यस पर्वका धार्मिक र सांस्कृतिक आयाम छन् । ललितपुरको जावलाखेलमा शुक्रबारदेखि चलिरहेको पुष्प मेलाभित्र छिरेर नरमाउने सायदै कोही होलान् । कोही हेर्न, कोही फूलका पारखीहरू फूल किनेर रमाइरहेको दृश्य देख्न पाइन्छ अनि मनभित्र कताकता देशका सबै क्षेत्रमा यी फूलले सुन्दरता र आनन्द दिएजस्तै सबै जनतालाई शान्ति र मेलमिलाप अनि आनन्द दिने भए कति राम्रो हुन्थ्यो होला भन्ने भावना जागृत हुन्छ । नेपाल साँच्चिकै यी फूलजस्तै विभिन्न जातजाति, भाषाभाषी, रहनसहन र संस्कृतिले सजिएको छ । यसलाई सजाएर राख्न पाए समग्र विश्वका मानिस भ्रमण गरी प्रत्येक फूलको बास्ना, सौन्दर्य र आनन्द लिएर जान्थे होला ।
–केपी अधिकारी, भैंसेपाटी, ललितपुर

पाठक मञ्च

मर्यादित बनौं

- कान्तिपुर संवाददाता

प्रदेश ३ का मुख्यमन्त्री डोरमणि पौडेललाई भौतिक पूर्वाधार विकासमन्त्री केशव स्थापितले गरेको अमर्यादित व्यवहार र तल्लोस्तरको भाषाशैलीलाई नेपाली समाजले पचाउन सक्दैन । अझ मन्त्रीजस्तो गरिमामय पदमा बसेर व्यवहारमा छाडापन ल्याउँदा भविष्यमा राजनीतिले यस्तै व्यवहारको सामना गर्नुपर्छ । जबसम्म व्यवहारमा सभ्य, शिष्टाचार तथा विनम्रता ल्याउन नीतिनियम बन्दैन, तबसम्म यस्ता घटना दोहरिनेछन् । स्थापितलाई मात्र होइन, असभ्य व्यवहार गर्ने जोसुकैलाई राजनीतिक दलको साधारण सदस्यबाट हटाउनुपर्छ । मन्त्रिपरिषद्को बैठकमा यस्तो अभद्र व्यवहार हुनु सामान्य मानिँदैन । त्यसकारण सबैलाई नैतिक शिक्षा पढाउनु जरुरी छ ।
–प्रमोद पौडेल, श्रीपुर, वीरगन्ज

पाठक मञ्च

केन्द्रको उत्पीडनमा प्रदेश सरकार

- कान्तिपुर संवाददाता

‘फस्ट प्राक्टिस’ मा रहेको संघीयताको प्रारम्भिक मूल्यांकन निराशाजनक देखिएको छ । प्रदेशमा विकासको गतिशीलता, केन्द्रसँगको अनुनयविनय, प्राप्त सीमित अधिकार प्रयोगलगायतमा केन्द्रको असहयोगी प्रवृत्तिलाई लिएर असन्तुष्टि प्रकट गर्ने होडबाजी प्रदेश सरकारका मुख्यमन्त्रीदेखि हरेक प्रदेशवासी तथा संघीयताप्रेमीबाट छताछुल्ल छ । केन्द्रको अनुदारवादी अनुहारको चपेटामा जकडिएर प्रदेश सरकार ‘एक्सपोज’ हुने मौका पाएको छैन जसकारण प्रभावकारिताको सिलसिलामा शून्यभन्दा एक कदम पनि अगाडि बढ्न सकेको छैन । संघीय सरकारको गैरजिम्मेवारीपनले प्रदेश सरकारहरू खुट्टा खुम्च्याएर बस्न बाध्य छन् । केद्रको तोकआदेशको प्रतीक्षा गर्ने र तब मात्र प्रादेशिक बहस आरम्भ गर्ने परम्परा हावी भएको छ । प्रधानमन्त्री मुख्यमन्त्रीहरूसँग समन्वय, सहकार्य र तालमेल स्थापित गर्न चाहँदैनन् । पोखरामा सम्पन्न मुख्यमन्त्रीहरूको प्रथम भेलापश्चात् प्रधानमन्त्रीसँग भेट्ने कार्यक्रम स्थगित गर्नु यसको ज्वलन्त उदाहरण हो । प्रदेश सरकारले आफूअनुकूल ऐन, कानुन, नीति तथा कुनैखाले व्यवस्था लागू गरेमा केन्द्रले सिधै ‘रेसिस्टेन्स’ को भूमिका निर्वाह गरिहाल्ने आदत बनाइसकेको छ । प्रदेश–२ मा प्रदेश प्रहरी ऐन कार्यान्वयनमा बाधकका रूपमा प्रस्तुत हुनुको मनोविज्ञान यही हो । एकजना मुख्यमन्त्रीले केन्द्रविरुद्ध अनशन बस्ने अल्टिमेटम दिए । प्रदेश सरकारका गृहमन्त्री सरकारी बिदाको अवज्ञा गरेको भन्दै धर्नामा बसे । मुख्यमन्त्रीको अन्य मन्त्रीसँग संघीय सरकारको मध्यस्थताका कारण समन्वयात्मक भूमिका सन्तोषजनक हुन सकेको छैन । उदासीन मनोवृत्ति प्रदर्शन गरेर संघीयतालाई धरापमा पार्ने केन्द्रको फुर्ती केका लागि ? केन्द्रले प्रदेशलाई आफ्नो शाखा बनाएर राख्ने हो भने संविधानले परिकल्पना गरेको व्यवस्था असफल हुनेछ । राजनीतिक विवादको अनेक चक्करमा फस्दै जानेछौं, जुन घातक हुनेछ ।
–ऋतिक यादव, सिम्रौनगढ, बारा

Page 7
दृष्टिकोण

नाम प्रगतिशील, संस्कार पुरातन

- मल्ल के सुन्दर

द सैं यसपटक अत्यधिक चर्चाको विषय बन्यो । विशेषत: टीकाका सन्दर्भमा आलोचना व्यापक र बोझिलो थियो । यो कुनै पर्व वा व्यक्ति विशेषसँग मात्र सम्बन्धित मुद्दा थिएन । यो नयाँ संविधान, शासन व्यवस्था, संरचनामा नौला शासकले अनुसरण गर्दै गरेका विधि, व्यवहार र संस्कार परिवर्तित राजनीतिक मूल्य, मान्यता र मर्मअनुसार भए भएनन् भन्ने विषयको गम्भीर सैद्धान्तिक प्रश्न हो ।

आआफ्नो आस्था र परम्पराअनुसार कुनै चाडपर्वमा रमाउनु वा संलग्न हुनु मानिसको नैसर्गिक कुरा हो । त्यसमा आलोचना वा विवादको औचित्य पुष्टि गर्न सकिन्न । नेपालजस्तो विविधता र सांस्कृतिक बहुलता भएको मुलुकमा आआफ्नो आस्था र परम्पराअनुसार फरक फरक प्रसंग र अवसरमा पर्व मनाउनु स्वाभाविक हो । राज्यले नागरिकको सांस्कृतिक आस्था र प्रथाजन्य अधिकार सुरक्षाको समेत प्रत्याभूत गर्छ ।

सामन्ती राजतन्त्र छैन, एकल संस्कृति र धर्मका पक्षमा पनि संविधान रहेन । संविधानले ‘विभिन्न जात, जाति, धर्म, भाषा, संस्कृति र सम्प्रदायबीच पारस्परिक सद्भाव, सहिष्णुता र ऐक्यबद्धता कायम गरेर राष्ट्रिय एकता कायम’ गर्ने नीति तय गरेको छ । विविधतामा एकताका लागि यो उपयुक्त उपाय हो । संघीय संरचना र लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसहित मुलुकले यसको अनुभूति दिलाउन सकोस् भन्ने नागरिकको चाहना हो ।

नयाँ शासन सत्ता, प्रणाली, संविधानमा नागरिकले संस्कृति, संस्कार, चाड, पर्व आदिका सन्दर्भमा नौलो पद्धति आरम्भको अपेक्षा गर्नु स्वाभाविक हो । ‘लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यतामा आधारित समाजवादप्रति प्रतिबद्ध रही राष्ट्र निर्माण गर्ने’ भन्ने संविधानद्वारा परिलक्षित गन्तव्यसम्म पुग्न त्यहीअनुरूप राज्यसत्ताको संस्कार, संस्कृति र आचरण तथा आस्थामा रूपान्तरण खाँचो हुन्छ । हिजो हिन्दु शासक थिए, सामन्ती आस्थाअनुसार उनी जुन बाटो लाग्थे, त्यो एक मात्र उत्तम थियो । उनलाई पथप्रदर्शक मानेर राज्य, राज्यभित्रका सबै प्रजाजन पिछलग्गु बन्नुपथ्र्यो, अन्यथा राजद्रोह ठहथ्र्यो । संस्कृति, संस्कार, परम्परा, पर्व सबैमा त्यसैको कालो छाया पर्‍यो । राजतन्त्र अन्त्य हुनुको एउटा कारण त्यससँग गाँसिएको एकल संस्कृति, धर्म, भाषाको संकीर्ण साम्प्रदायिक प्रचलन थियो ।

अभिजात्य र अन्य, सम्पन्न र विपन्न, हुने र नहुने, माथिल्लो र तल्लो, ठूला र साना जातजाति, वर्गका रूढि मान्यतामा प्रचलित हाम्रा संस्कार, संस्कृति, रीति, परम्परा, चाडपर्व सामन्ती अवशेष हुन्, तिनको जरैदेखि रूपान्तरण गरिनुपर्छ भनेर लामो समयदेखि नेपाली समाजमा चेतना छर्नेहरूमा वाम विचारक जनपक्षीय अभियन्ता थिए । तिनै खेमाका मुखियाहरू सत्ताको बागडोरमा रहँदा लोकजनले सामन्ती प्रचलनमा रहेका संस्कार, संस्कृति, रीतिमा आमूल परिवर्तनका साथै जनआन्दोलन तथा लोकतन्त्रको मूल्य, मान्यता रमर्मअनुसारको नौलो अभ्यास आरम्भ भएको हेर्न चाहन्छ । ‘समाजवादतर्फ उन्मुख’ नौलो व्यवस्था भनिसकेपछि त्यसलाई राज्यसत्ताको विधि, व्यवहार र विचारबाट चरितार्थ गराउनुपर्छ । नयाँ संविधान जारी भए यता सत्तामा नयाँ शक्ति र व्यक्तिको आरोहण भए पश्चात विशेषत: संस्कृति, संस्कार, रिति, परम्परा, चाडपर्वका सन्दर्भमा आचरण संविधानद्वारा परिकल्पना गरिएअनुसार ‘समाजवाद’ अनुकूल रह्यो भन्ने पुष्टि हुँदैन । व्यवहार, बोली र विचारमा हिजैको सामन्ती शैली पुनरावृत्ति हुँदै गएको छ । यसपटकको दसैं र टीकामा व्यापक आलोचना हुनुको मूल कारण त्यही हो ।

सांस्कृतिक फाँटमा अब राज्य र तिनको नेतृत्वपंक्तिमा रहेका व्यक्ति तथा वर्गले अंगीकार गर्ने नीति र व्यवहार कस्तो हुनुपर्ने हो, राष्ट्रियस्तरमै बहस र छलफल गर्ने बेला भएको छ । चाडपर्व, संस्कार, संस्कृति र रीति लोकाचारका क्षण मात्र होइनन्, तिनका पछाडि लोकआख्यान छन्, मान्यता र विश्वास छन् । कतिपय चाडपर्व र रीति अवास्तविक, अभौतिक, अवैज्ञानिक, अन्धपरम्परामा आधारित छन् । अप्रत्यक्ष रूपमा हिजैको सामन्ती व्यवहार र प्रचलनलाई पृष्ठपोषण गराउनेखालका छन् । यसले समाजमा विभेद, सामाजिक उत्पीडन, अन्धविश्वासलाई निरन्तरता दिन प्रोत्साहित गर्छ । पूर्वजन्म, पुनर्जन्मदेखि कर्मको लेखीमा भर पर्नुपर्ने भाग्यवादी मान्यता अनि अलौकिक प्रसंगमा निर्भर गराउने विधि र व्यवहार छन् हाम्रो समाजमा । पुरोहितवादको परलोक उन्मुख आख्यानका आधारमा सन्त्रास सिर्जना गर्दै मान्छेलाई निरीह, असहाय, अक्षम जीवनयापन गर्न विवश पार्ने कतिपय कुटिलता पनि छन् हाम्रा संस्कृति संस्कारमा ।

संस्कृति, संस्कार, विधि र परम्पराका नाउँमा भावुकता र साम्प्रदायिक संकीर्णता उचित होइन । नेपाललाई अब चेतनाको नौलो गोरेटोमा डोर्‍याउने हो भने युगदेखि संस्कृति, परम्परा र आस्थाका रूपमा हामीलाई आजसम्म प्रगतिको बाटोमा लम्कन अवरोध केले गरेको छ, निरपेक्ष ढंगले निधो गरिनुपर्छ । कुन कुन संस्कृति परम्परा, चाडपर्व राज्य तहबाट प्रवद्र्धन गरिनुपर्ने हो र कुन कुन त्याज्य छन्, पहिचान हुनुपर्छ । संस्कृति, सम्पदा, पर्व, परम्परा तथा रीतिका सन्दर्भमा स्पष्ट राष्ट्रिय नीति तय गरिनुपर्छ । राष्ट्रको समृद्धि र सम्पन्नता वा विकास र प्रगति मापन केवल भौतिक तथा आर्थिक स्थितिको सूचाकांकबाट हुँदैन । राष्ट्रिय सीमाभित्रका नागरिकको संस्कार तथा सांस्कृतिक चेतनाको स्तर वृद्धि पनि समृद्ध र विकसित राष्ट्रबोधका लागि अनिवार्य हुन्छ ।

राजदरबारका सदस्यहरूले हिजो राजतन्त्र छँदा जेजसो गर्थे, त्यसैको अनुकरण राष्ट्रप्रमुखदेखि कार्यकारी प्रमुखसम्मले गरिरहेका छन् । विभिन्न मेलापर्वमा राजकीय शैलीमा भौतारिने क्रम जारी छ । राजा रानीकै शैलीमा मठ, मन्दिर पुग्न मरिहत्ते छ । शाही औकात देखाउने गरी मेला, पर्व, जात्रा र चाडमा शुभकामना वक्तव्य ओइरिएको पाइन्छ । राष्ट्रपति होस् वा प्रधानमन्त्री, यसप्रकारको व्यवहार निजात्मक मोह हो । यो संस्कृति, संस्कार, पर्व, परम्पराका सम्बन्धमा नीतिगत अस्पष्टता र सैद्धान्तिक दिवालियापनभन्दा केही होइन । वैज्ञानिक द्वन्द्वात्मक भौतिवाद र जनसंस्कृतिको जपनामा जुग बिताइएकाहरूको नेतृत्वमा रहेको सत्ता जनसंस्कृति, जनसंस्कार र जनवादी परम्परा विकासमा किन चुक्दै छ ? यो सार्वजनिक प्रश्न हो । गणतन्त्र र संघीय नेपालको नयाँ संस्कृति, संस्कार र परम्पराको खाका के हो ? श्रीपेच नगुथेका राजारानीको भ्रममा छन्, हाम्रा राजनेताहरू । यो अग्रगामी परिवर्तनकारी नौलो समाज स्थापनाको चाहना राखेका नेपालीजनका लागि शुभ संकेत होइन ।

समाचार

गुलियोले भुलाउला है !

- डा. प्रकाश बुढाथोकी

केही दिनअघि मध्य बानेश्वर, काठमाडौंकी अस्मिता मैनाली बजारमा सेल किनेर खानासाथ बिरामी परिन् । लगातारको पेटको दुखाइ र बान्ताका कारण उनी वीर अस्पतालको आकस्मिक कक्ष पुग्नुपर्‍यो । ११ वर्षअघि काठमाडांै स्युचाटारका सीताराम बुढाथोकीको खरबुजा खाँदा मृत्यु भयो । खरबुजामा विषालु औषधि प्रयोग गरिएको रहेछ । यी दृष्टान्तले बजारमा पाइने मिठाई र फलफूल खाँदा सजग रहनुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छन् ।
ठूला चाडपर्वमा मिठाई र फलफूलको खपत अत्यधिक हुन्छ । यही मौकामा खाद्यपदार्थमा अखाद्य वस्तु मिसाउने प्रवृत्ति मौलाउँछ । चाडपर्व दशा बन्न सक्छ ।

दसंैतिहारजस्ता ठूला चाडपर्वमा उच्च रक्तचाप, मुटु र पेटसम्बन्धी समस्याका बिरामी ह्वात्तै बढेको देखिन्छ । चाडबाडमा खाइने मासु, चिल्लो, मसला, मिठाई, धूमपान र मद्यपान मानव स्वास्थ्यमैत्री छैनन् । यसले स्वास्थ्य समस्या भने निम्त्याइरहेको हुन्छ ।

परिकारलाई पहिले आँखाले देख्छ । राम्रो लागे जिब्रो रसाउँछ । यो कुरा रंगीबिरंगी मिठाईमा झनै लागू हुन्छ । आँखालाई उपयुक्त छ कि छैन थाहा हुँदैन । खाएको कुरा शुद्ध छ छैन, पछि शरीरले थाहा पाउँछ । रातो राम्रो गुलियो मीठो नेपाली समाजको लोकप्रिय उक्ति हो । आकर्षक देखिने सबै स्वस्थकर हुँदैनन् । खुला र प्याक गरिएका सामानका भिन्नता जान्नैपर्छ । बजारमा भएका रंगीन, आकर्षक मिठाई देखेर मन लोभ्याउँदा सेकेन्डका लागि स्वादिलो होला, मिनेट, घण्टा र दीर्घकालीन बेफाइदा हुन सक्छ ।

मिठाई मन पर्दैन भन्ने मानिस फेला पार्न मुस्किल छ । चाडपर्व नजिएपछि मिठाई पसल लालमोहन, गुलाब जामुन, जेरी, बर्फी, रसवरी, खजुरी, पेडाजस्ता रंगीन मिठाईले रंगिन्छन् । रंगीन मिठाईले स्वास्थ्यलाई राम्रो गर्दैन । जेरीलाई छिटो पकाउन र फुलाएर ठूलो बनाउन फर्निचरमा रंगाउन प्रयोग गरिने रसायन हालिएको हुन्छ जसले श्वासप्रश्वास, मिर्गाैलामा असर गर्छ र क्यान्सरसम्म हुन्छ । रङमा सिसा, पारो, तामाजस्ता तत्त्व पाइन्छन् । तामाको आयनले श्वासप्रश्वास प्रणालीमा प्रत्यक्ष असर गर्छ, मांसपेशीलाई क्षतविक्षत पार्छ । त्यसैमा पारो थपिए विषाक्तता २ गुणा बढ्छ ।

पारोयुक्त लवणले शरीरका म्युकसलाई जमाई घाँटी खसखसाउने, आन्तरिक सुजनजस्ता समस्या उत्पन्न गराउँछ । पारोले मुख्यत: निष्कासन प्रणाली र मिर्गाैलामा असर गर्छ । यसले तामाजन्य विषादीको संग्रहमा मद्दत पुर्‍याउँछ । सिसाले कोषको वंषाणु डीएनए र आरएनएसँग अन्तक्र्रिया गरी क्षतविक्षत बनाउँछ । शरीरबाट सजिलै बाहिर नआउने र भित्र पनि नष्ट नहुने यस्ता तत्त्वले मन्द विषको काम गर्छन् । अत्यधिक चिनी र चिनीयुक्त सिरपले रगतमा चिनी, बोसोको मात्रा बढाउँछ, पेट बढ्छ, मधुमेह हुन सक्छ । दाँतको समस्या हुन्छ । स्याक्रिनले ब्रेन ट्युमर, क्यान्सर ल्याउँछ । खाने सोडाको अधिक प्रयोगले पाचन प्रणालीमा नकारात्मक असर पार्छ । पिठोको अमिलोपना कम गर्न प्रयोग गरिने एमोनियम कार्बाेनेटयुक्त पदार्थ पनि स्वास्थ्यका लागि हानिकारक छ । पसलेले मिठाई खुला राखेर बेच्दा धूवाँ,
धूलोले प्रदूषित बन्छ । अर्कोतिर झिंगालगायतले संक्रमित बनाउँछन् ।

खाद्यवस्तुमा एडिटिभले स्वाद र सुगन्ध बढाउँछ । पिजर्भेटिबमा लामो समय सुरक्षित राख्नेबाहेक कुनै पोषण र खाद्य महत्त्व हुँदैन । एडिटिबका कारण कैयौं किसिमका एलर्जी र विकार हुन सक्छन् । छाला चिलाउने, पसिना बढी आउने, अनुहारको रङ उडने, आन्द्रामा पीडा हुने, वाकवाकी हुने, झाडापखाला लाग्नेलगायत समस्या आउँछन् । अखाद्य प्रिजर्भेटिब बीएचएले बालकलाई चन्चले बनाउँछ । इडीटीएले दम, दाग, पखाला, उल्टी, नसासम्बन्धी समस्या ल्याउँछ । पेटको क्यान्सरसमेत बनाउन सक्छ ।

रङ मिश्रित तथा दूषित घिउतेल प्रयोग गरी बनेका खाद्यपदार्थले रक्तकोषिकालाई विषाक्त बनाउँछ । त्यसबाट शरीरमा रगत कम हुने एनिमियाँ हुन सक्छ । अण्डकोषमा असर परी पुरुषको वीजकोष मर्दै जान्छ । मिर्गौला तथा कलेजोमा घाउ हुने, फोक्सोमा र छालामा दीर्घरोग लाग्ने समस्या देखिन सक्छन् । गर्भपतन हुन सक्छ । गुलियो मिठाई मधुमेहीका लागि विष हो । सेकरिन, एस्पारटिनजस्ता कृत्रिम गुलियो तत्त्वका पनि नकारात्मक असर छन् । मिठाई वा खानामा प्रयोग गर्न सकिने भनी सरकारले ८ वटा प्राकृतिक तथा ११ वटा कृत्रिम रङ स्वीकृत गरेको छ । तर यी रङ जताततै पाइँदैनन्, महँगा छन् । तसर्थ रङ प्रयोग नगरिएका खाद्यपदार्थ खानुपर्छ । न्याम्स वीर अस्पतालमा कार्यरत लेखक नेपाल चिकित्सक संघका केन्द्रीय कोषाध्यक्ष हुन् ।

समाचार

सेतक चिनीमा अधुरो अध्ययन

- कमल मादेन

कान्तिपुरमा कात्तिक ८ गते ‘सेतोचिनी (सेतक चिनी) चोरी–निकासी’ शीर्षकमा जाजरकोटको समाचार छापियो । वनस्पतिसम्बन्धी अध्ययनअनुसन्धानमा संलग्न रहे पनि मलाई सेतक चिनीबारे थाहै थिएन । यस्तो महत्त्वपूर्ण वनस्पतिको वैज्ञानिक अर्थात वनस्पतीय नाम थाहा पाउन नसकेकामा आफैंलाई नमज्जा लाग्यो । तुरुन्तै वनस्पतिविज्ञ केशवराज राजभण्डारीलाई फोन गरेँ । नेपाली वनस्पतिबारे जानकारी उहाँसँग जति अरू कसैसँग छैन । राजभण्डारीले ‘भर्खर पत्रिका पढ्न सुरु गरेको छु, कुन प्रजाति रहेछ, सम्भँmदै छु’ भन्नुभयो । सुनाखरीविज्ञ भक्तबहादुर रस्कोटीले मलाई फेसबुक म्यासेन्जरमा त्यही समाचारको लिंक पठाइदिनुभयो । उहाँलाई पनि त्यो वनस्पतिको वैज्ञानिक नाम थाहा पाउने कौतूहल जागेछ । समाचारमा वनस्पतिको तस्बिर थिएन । वनस्पति अड्कल गर्न सकिएन । त्यस दिन मलाई धेरैले सेतक चिनीबारे जिज्ञासा राखँे । म आफैं रनभुल्लमा थिएँ । जिल्ला वन कार्यालय म्याग्दीका सहायक वन अधिकृत राजकुमार ठाकुरसँग सम्पर्क भयो । उनलाई पनि वैज्ञानिक नाम थाहा रहेनछ । उनले तुरुन्तै १ दर्जनजति तस्बिर र २ वटा भिडियो पठाइदिए । ती सामग्री झलक्क हेर्नेबित्तिकै ‘पोलिगोनाटम’ जातिकै प्रजाति भन्ने थाहा पाएँ । ती तस्बिर/भिडियो सुर्खेत र म्याग्दीस्थित अन्नपूर्ण गाउँपालिकाको दाना र दोभामा तेजेन्द्र कार्कीले खिचेको हुन् । कार्कीका अनुसार मुस्ताङ तथा म्याग्दीको चिम खोला, नयाँ वन, बाङ्गे पानी, खिरौलाबारी, सल्लेरी, दाना, दोभामा प्रशस्त मात्रामा सेतक चिनी पाइन्छ ।

समाचारअनुसार खिरौंला भनेर समेत चिनिने सेतक चिनी वनस्पतिको अदुवाजस्तै देखिने जरा/गानो हातहातै बिक्री हुँदो रहेछ । सेतक चिनी काँचो प्रतिकिलो ३० रुपैयाँ र पकाएर सुकाएको प्रतिकिलो १ हजार रुपैयाँमा बिक्री हँुदै रहेछ । जाजरकोटको बारेकोट गाउँपालिकामा मात्र असोज दोस्रो र तेस्रो साता करिब १० करोड रुपैयाँ बराबरको सेतक चिनीको कारोबार भएको रहेछ । तस्बिर/भिडियोमा सेतक चिनीका बोटले रुख तथा बुट्यान पातलो भएको जंगलमा छपक्कै ढाकेको देखिन्छ । सेतक चिनीको काण्ड सुरिलो, हातको आंैलाजति मोटो र काण्ड वरिपरि ४/५ वटा पात, कुनैमा दुइटा विपरीत दिशामा ४/५ इन्चको फरकमा पलाएका छन् । यसको जरागानो माटामा ३/४ इन्च गहिरोमा अदुवाझंै फैलिएको हुँदोरहेछ । कुनै गानो एक, डेड हात लामो र एकै बोटमा २/३ केजीसम्म हुनेरहेछ ।

उपलब्ध तस्बिर र भिडियोका आधारमा सेतक चिनी ३ भन्दा बढी प्रजातिका छन् भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ । फल पाकेको सानो, रातो, डल्लो छ । यी विवरण आधारमा उल्लिखित वनस्पति कुरिलोसम्बद्ध परिवार एस्पारागेसीअन्तर्गतका पोलिगोनाटम् प्रजाति हुन् ।नेपालमा पोलिगोनाटम् जातिका ११ प्रजाति समुद्री सतहबाट १५ सयदेखि ५ हजार मिटर उचाइसम्म पाइएका छन । चीनमा ३९ प्रजाति छन् । नेपालमा पाइने तर चीनमा नभएका प्रजाति भारत तथा भुटानमा छन् । सेतक चिनीका पात तथा बोटको विवरण ‘फ्लोरा अफ चाइना’ भोलम् २४ मा उल्लिखित पोलिगोनाटम् ग्रिफिथी, पोलिगोनाटम् भर्टिसिलाटम र पोलिगोनाटम् सिर्हिफोलियमसँग करिबकरिब मिल्छ । केशवराज राजभण्डारी र सञ्जीवकुमार राई लिखित ‘अ ह्यान्डबुक अफ द फ्लावरिङ प्लान्ट्स अफ नेपाल, भोलम् १’ (सन् २०१७) मा पोलिगोनाटम्का ६ प्रजातिका तस्बिर छन् । पुस्तक वनस्पति विभागले प्रकाशन गरेको हो । त्यसअनुसार पनि सेतक चिनी अर्थात खिरौला पोलिगोनाटम् ग्रिफिथी, पोलिगोनाटम् भर्टिसिलाटम र पोलिगोनाटम् सिर्हिफोलियम् हुन् । फोटो खिच्ने तेजेन्द्र कार्कीले ५/६ किसिमका सेतक चिनीको बोट पाइन्छ भनेका छन् । यसका आधारमा पोटिगोनाटम्का सबै प्रजातिलाई सेतक तिनी भन्छन् भन्ने बुझ्नु ठीक होला । कार्कीका अनुसार जडीबुटी खरिदबिक्री फार्म सुर्खेतले खुला कागजमा बेरिएको सेतक चिनीको गाना एक थान वनस्पति विभाग थापाथलीमा पहिचानका निम्ति गत असोज १५ गते बुझाएको थियो । त्यो नमुना राष्ट्रिय हर्बेरियम तथा वनस्पति प्रयोगशालाका तीर्थराज पाण्डेयले अध्ययन गरेका थिए । वनस्पति विभागकी शशिकला गौलीले त्यो नमुना पोलिगोनाटम् प्रजातिको हो भन्ने जानकारी कार्की जडीबुटी खरिदबिक्री फार्म सुर्खेतलाई गराएकी थिइन् । त्यसमा नेपाली नाम खिरौले भनी जनाइएको छ ।

नारायणप्रसाद मानन्धर लिखित ‘प्लान्ट्स एन्ड पिपुल अफ नेपाल’ (सन् २००२) शीर्षक पुस्तकमा पोलिगोनाटम् सिर्हिफोलियम् र पोलिगोनाटम् भर्टिसिलाटम्को चर्चा छ । यी २ मध्ये पहिलो वनस्पतिलाई गुरुङ जातिले ‘प्रिन्टा’ भन्छन् भन्ने लेखिएको छ । यसको जरा गानोलाई बिरामीको उपचारमा टनिकका रूपमा प्रयोग गरिन्छ भनिएको छ । टाकासी वातानाबे, केशवराज राजभण्डारी, कुवेरजंग मल्ल र शोजी थाहारालिखित ‘अ ह्यान्डबुक अफ मेडिसिनल प्लान्ट्स अफ नेपाल’ (सन् २००५) शीर्षक पुस्तकमा पोलिगोनाटम् सिर्हिफोलियम्को रंगीन तस्बिर छ । यसको जरागानो विशेषत: टनिकका रूपमा र पेट अपच रहँदा प्रगोग गरिन्छ भनिएको छ ।

भारतमा पोलिगोनाटम् जातिबारे प्रशस्तै अध्ययन अनुसन्धान भएका छन् । दीपिका भट्ट, रवि कुमार, एलएम तेवारी र जीसी जोशी लिखित ‘पोलिगोनाटम् सिर्हिफोलियम् एन्ड पोलिगोनाटम् भर्टिसिलाटम् : स्टाटस एसेस्मेन्ट एन्ड मेडिसिनल युजेज इन उत्तराखण्ड, इन्डिया’ शीर्षक लेख ‘जर्नल अफ मेडिसिनल रिसर्च’ को २०१४ फेब्रुअरी संस्करणमा छापिएको छ । त्यो लेखअनुसार यी प्रजाति जरागाना भारतका मुख्य आयुर्वेदिक औषधिमा प्रयोग गरिन्छ । चीनमा पोलिगोनाटम् जातिअन्तर्गतका विभिन्न प्रजातिको खेती गरिन्छ । छिमेकी देशमा अत्यधिक प्रयोग गरिने सेतक चिनी नेपालका एकाध पुस्तकमा औषधिजन्य वनस्पति हो भन्नेसम्म लेखिएको छ । नेपालमा औषधिजन्य वनस्पति के कति छन् र तिनीहरूबाट कुन कुन औषधि बनिन्छ भन्ने जानकारी कसैलाई छैन ।

व्यापारीअनुसार गतसाल सेतक चिनीलाई कुकुरदाइने नामक लहराको जरागानो नामबाट छोडपुर्जी दिइन्थ्यो । यसबाट हाम्रो समग्र वनस्पतिसम्बन्धी तथ्यांक, विज्ञको हैसियत तथा भन्सारको अवस्था के कस्तो छ भन्ने सेतक चिनीको वास्तविकताबाट छर्लङिन्छ । अन्तमा, सेतक चिनीका प्रजाति नेपालको पूर्वी तथा मध्य नेपालमा पनि पाइन्छन् तर ती अत्यधिक मात्रामा भएको जानकारी छैन । पश्चिम नेपालमा आलुबारी पूरै ढाक्ने गरी सेतक चिनी पलाउँदोरहेछ । सेतक चिनीबाट स्थानीय जनताले मनग्य आम्दानी गर्न सक्दारहेछन् । गत वर्षदेखि चिनियाँ व्यापारीले सेतक चिनी खरिदमा ध्यान केन्द्रित गरेको बताइन्छ । यसैले यसको माग चीनमा अत्यधिक छ भन्ने बुझिन्छ । काठमाडौंमा सेतक चिनी प्रतिकिलो २ हजारभन्दा बढी मूल्यमा खरिद हुने गरेको छ । नेपालको प्रदेश सरकार तथा स्थानीय सरकारले आआफ्ना क्षेत्रमा के कति मात्रामा सेतक चिनी पाइन्छ, तुरुन्तै अध्ययन अनुसन्धान सुरु गर्नुपर्छ । यसलाई दिगो रूपमा कसरी व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ भन्ने नीति तर्जुमा गरिनुपर्छ ।

दृष्टिकोण

वित्तीय साक्षरता किन ?

- बुद्धि मल्ल

नेपाल राष्ट्र बैंकले सबै नेपालीको बैंक खाता खोलाउने लक्ष्य लिएको छ । यसका लागि बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले वित्तीय साक्षरता अभियान चलाउन जरुरी छ । प्रत्येक मानिसले वित्तीय शिक्षासम्बन्धी जानकारी लिनु आवश्यक छ । वित्तीय शिक्षा देश र समाजको विकासअनुसार फरक–फरक खालको हुन सक्छ ।अन्तर्राष्ट्रिय मुद्राकोषको तथ्यांकअनुसार सन् २०१६ मा संसारभर एउटा वाणिज्य बैंकको शाखाले औसत ७ हजार ९ सय ३८ वयस्क मानिसलाई सेवा प्रदान गरेको थियो । नेपालमा भने एउटा वाणिज्य बैंकको शाखाले औसतमा १० हजार ४ सय ३८ वयस्कलाई सेवा प्रदान गर्छ । लघुवित्त संस्थाहरूको समेत शाखा जोड्ने हो भने प्रतिशाखा औसतमा ४ हजार ४ सय ९० जनाले बैंकिङ सेवा प्राप्त गरेको देखिन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय मुद्राकोषको तथ्यांकलाई आधार मान्ने हो भने अमेरिका, बेलायतजस्ता विकसित देशमा सहज बैंकिङ पहुँच पुगेको देखिन्छ । यो तथ्यांकलाई कुल गार्हस्थ उत्पादनका आधारमा विश्लेषण गर्ने हो भने अफगानिस्तान, केन्या र नेपालजस्ता देश धेरै पछाडि पर्छन् ।

आर्थिक वर्ष २०७३/७४ मा २२ खर्ब ९३ अर्ब रहेको निक्षेप १७.५ प्रतिशत बढेर आर्थिक वर्ष २०७४/७५ मा २८ खर्ब ३७ अर्ब निक्षेप पुगेको छ । त्यसैगरी सोही अवधिमा कर्जा १९ खर्ब ६७ अर्बबाट २०.४४ प्रतिशत बढेर २४ खर्ब २३ अर्ब पुगेको छ । नेपालको बैंकिङ क्षेत्रले वित्तीय साक्षरताका क्षेत्रमा राम्रो प्रगति गरेको छ । गत आर्थिक वर्षमा नेपालमा मोबाइल बैंकिङ, शाखारहित बैंकिङ र एटीएमका क्षेत्रमा राम्रो वृद्धि देखिन्छ । यसले नेपाल पनि डिजिटलाइजेसन बैंकिङतर्फ उन्मुख भएको देखिन्छ तर अझै दजनौं स्थानीय तहमा वाणिज्य बैंकहरूको उपस्थिति छैन । वित्तीय पहुँ‘चका लागि ती स्थानीय तहमा वाणिज्य बैंकको शाखा विस्तारका लागि पहल गर्नुपर्छ ।

धेरै नेपाली बैंकिङ कारोबारको पहुँचबाट बाहिर छन् । उनीहरू कारोबारका लागि व्यक्तिगत लगानीकर्ताबाट महँगो ब्याजमा कर्जा लिन बाध्य छन् । ससाना घरायसी समस्या समाधानको गर्न, शिक्षा तथा स्वास्थ्यका लागि समेत महँगो ब्याजमा ऋण लिुनुपर्ने वा आफ्नो घरखेत बेच्नुपर्ने बाध्यता धेरैलाई छ । उनीहरूका लागि वित्तीय साक्षरता आवश्यक छ । २०७० असारसम्म बैंक तथा वित्तीय संस्थाको शाखा संख्या २ हजार ४ सय ९२ थिए । अहिले ४ हजार २ सय ३ पुगेको छ । १ हजार ४ सय ९९ वटा रहेकामा पाँच वर्षमा २ हजार ७ सय ९१ वटा पुगेका छन् । निक्षेप ग्राहक १ करोड १४ लाख ३ हजार ३ सय ८५ बाट बढेर २ करोड ३५ लाख ४४ हजार ८ सय ५९ पुगेका छन् । कर्जा ग्राहक संख्या ८ लाख ४९ हजार ९ सय ८ बाट १३ लाख १ हजार १० पुगेको छ । यो बैंकिङ क्षेत्रका लागि सुखद हो । नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा शाखा संख्या, कर्जा तथा निक्षेपका ग्राहक, एटीएम, मोबाइल बैंकिङ तथा शाखारहित बैंकिङलगायतमा उल्लेखनीय प्रगति देखिन्छ । नेपालमा करिब ४० प्रतिशतसम्ममा मात्र बैंकिङ पहुंँच पुगेको छ । बाँंकी ६० प्रतिशत जनसंख्यालाई वित्तीय साक्षरताका माध्यमबाट बैंकिङ च्यानलमा भित्र्याउन प्राथमिकता दिनुपर्छ ।

सबै देशले विकासको अवस्थाअनुसार वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम चलाइरहेका छन् । अमेरिकाजस्ता अति विकसित देशहरूले नयाँ–नयाँं प्रविधि कसरी प्रयोग गर्ने र जोखिम कसरी व्यवस्थापन गरी जालसाजीबाट बच्ने, कसरी समय बचाउने भन्नेतर्फ वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम केन्द्रित गरेका छन् । नेपालजस्ता अविकसित देशहरूको वित्तीय साक्षरता बैंक खाता खोलाउने, बचत गराउने र कर्जा प्रवाह गर्नेजस्ता विषयमा केन्द्रित छन् । विकसित देशमा कुनै बच्चा जन्मेदेखि नै खाता खोलिदिने चलन हुन्छ । बच्चादेखि कार्डका माध्यमबाट भुक्तानी गर्ने सिकिसकेका हुन्छन् । मुलुकको आर्थिक विकासका लागि अर्थतन्त्रका विभिन्न क्षेत्र चलायमान हुनुपर्छ र श्रमको सदुपयोग हुनुपर्छ । लाखौं युवा वैदेशिक रोजगारीका लागि भारत, खाडी मुलुकलगायतका देश गइरहेका छन् । उनीहरूलाई नेपालमै केही काम तथा उद्यम गराउन बैंक तथा वित्तीय संस्था सफल भए मुलुकको कुल गार्हस्थ उत्पादन वृद्धि हुन्छ । "

वित्तीय साक्षरताको मुख्य उद्देश्य जनतालाई बैंक तथा वित्तीय संस्थाको सेवाबारे जानकारी गराउँदै ती सेवा लिन उत्प्रेरित गराउनु हो । यसले देशको आर्थिक विकासमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ । हामीकहाँ वित्तीय साक्षरतामार्फत जनतालाई केही काम थालनीका लागि उत्प्रेरणा दिनु पनि आवश्यक छ । पढेलेखेकाले सानोतिनो काम गर्न हुँ‘दैन भन्ने मानसिकता बदल्नुपर्छ । लेखक रोबोर्ट कियोसोकीले ‘रिच ड्याड पुअर ड्याड’मा आर्थिक आर्जन गर्ने वस्तुमा लगानी गर्न सल्लाह दिएका छन् । उनका अनुसार लगानी गरेको वस्तुले आर्थिक आर्जन गर्छ भने त्यो सम्पत्ति हो र लगानी गरेको वस्तुले आम्दानी दिंँदैन र खर्च बढाउंँछ भने त्यो दायित्व हो । उनका अनुसार धनी मानिसको सम्पत्ति बढी हुन्छ र दायित्व कम हुन्छन् । वित्तीय साक्षरताले मानिसलाई आम्दानी बढाउने क्षेत्रमा लगानी गर्न प्रोत्साहन गर्नुपर्छ ।

लेखक ओम डेभलपमेन्ट बैंक लिमिटेडका नायब प्रमुख कार्यकारी अधिकृत हुन् ।

Page 9
समाचार

मन्त्रालयको अंकुशप्रति शिक्षक असन्तुष्ट

- सुदीप कैनी

काठमाडौं - सामाजिक सञ्जाल प्रयोगमा शिक्षा मन्त्रालयले जारी गरेको मार्ग निर्देशनको शिक्षक, प्राध्यापक, कर्मचारी र सरोकारवालाहरूले नै विरोध गरेका छन् । व्यक्तिगत स्वतन्त्रतासमेत हनन हुने गरी जारी गरिएको निर्देशन मान्य नहुनेसमेत उनीहरूले बताएका छन् । शिक्षा मन्त्रालयले शिक्षा सेवाका कर्मचारी, शिक्षक र प्राध्यापकलाई अंकुश लगाउने गरी ‘सामाजिक सञ्जाल र मोबाइल फोन सञ्चालन तथा प्रयोगसम्बन्धी मार्ग निर्देशन २०७५’ जारी गरेको छ । शिक्षक महासंघका अध्यक्ष बाबुराम थापाले महासंघ मार्गनिर्देशनको विपक्षमा रहेको बताए । ‘जो कोहीले पनि सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग गर्नु हुँदैन,’ उनले भने, ‘शिक्षकलाई मात्रै तोकेर निर्देशन जारी गरिनु हुँदैन ।’ दुरुपयोग गरे जुनकुनै नागरिकलाई राज्यले कारबाही गर्न सक्ने भन्दै उनले शिक्षक/प्राध्यापकका नाममा छुट्टै निर्देशन नचाहिने बताए । उनले भने, ‘शिक्षकलाई मात्र होइन, दुरुपयोग गरे मन्त्री, सांसदलाई पनि कारबाही हुनुपर्छ, छुट्टै निर्देशन चाहिँदैन ।’

मन्त्रीस्तरीय निर्णय गर्दै गत कात्तिक १३ गते शिक्षा मन्त्रालयले ६ बुँदे मार्ग निर्देशन जारी गरेको छ । जसमा शिक्षक, कर्मचारी र प्राध्यापकहरूले सरकार र मन्त्रालयको गतिविधिको नकारात्मक टिकाटिप्पणी गर्न नपाउने उल्लेख छ ।

कार्यालयका सूचनासमेत सञ्चार माध्यमलगायत अन्यत्र दिन नपाइने भनिएको छ । मन्त्रालय र निकायका विरुद्ध आएका समाचारमा कमेन्ट, लाइक र सेयर गर्न समेत रोक लगाइएको हो । यस्ता कार्य गरे कारबाहीको चेतावनीसमेत दिइएको छ । ‘आफूले चाहेको तस्बिर व्यक्तिगत सामाजिक सञ्चालमा राख्न पनि नदिनु चुत्थो तरिका भयो,’ नेपाल राष्ट्रिय शिक्षक संगठनका महासचिव लक्ष्मण शर्माले भने । ‘यो शिक्षकलाई जबरजस्ती तह लगाउने तरिका हो, मैले धार्मिकस्थलको कुनै तस्बिर फेसबुक प्रोफाइलमा किन राख्न नपाउने ?’ प्रश्न गर्दै उनले भने, ‘निर्देशनात्मक तरिका नियन्त्रण गर्न खोज्नु गलत छ ।’ मन्त्रालयकै कर्मचारीले समेत सामाजिक सञ्जालसम्बन्धी मार्गनिर्देशनको विरोध गरेका छन् । उच्च तहका कर्मचारी बिच छलफल समेत नगरि निर्देशन जारी गरिएको एक सहसचिवले बताए । नेपाल प्राध्यापक संघका अध्यक्ष रामेश्वर उपाध्यायले शिक्षा मन्त्रालयले जारी गरेको मार्ग निर्देशनले प्राज्ञिक स्वतन्त्रतामा प्रहार गर्ने बताए ।

‘संविधानले लोकतान्त्रिक गणतन्त्र भनेको छ, बोल्नै नपाउनु, विचार राख्न नपाउनु भनेको अधिनायकवादको सुरुवात हो,’ उनले भने, ‘यसले संविधानको समेत उल्लंघन गर्छ, निर्देशन जारी गरेर रोक्नुपर्ने कुनै कारण छैन, सरकारले नियन्त्रण गर्न खोजेकोमा सचेत छौं ।’ विद्यालय, विश्वविद्यालयका प्राज्ञिक व्यक्तिलाई विचार आदानप्रदान गर्न सधैं स्वतन्त्र हुने सरोकारवालाहरूको भनाइ छ । नेपाल निजामती कर्मचारी युनियन संघ (शिक्षा) का अध्यक्ष ज्ञानेन्द्र भट्टले कर्मचारीलाई त्रसित पार्ने उद्देश्यले व्यक्तिगत स्वतन्त्रतालाई समेत चुनौती दिन लागिएको जनाए । ‘मन्त्रालयका गतिविधि अपारदर्शी हुँदै जान थालेको महसुस गरेका छौं,’ उनले भने, ‘यही बेला डराएर लाइक, कमेन्ट पनि गर्न नपाउने भनेर अंकुश लगाउन खोजेको देखिन्छ ।’ त्रसित पार्ने मनसायले मार्ग निर्देशन आएको उनले दाबी गरे । भट्टले भने, ‘नियमन गर्न ऐन, कानुन आचारसंहिता पहिलेदेखि नै छन, यस्ता निर्देशन आवश्यक पर्दैन ।’ मन्त्रालयले भने विद्यालयका शिक्षक, विश्वविद्यालयका प्राध्यापक र कर्मचारीलाई सामाजिक सञ्जालको सदुपयोग गर्न सिकाउँदै अनुशासित बनाउन लागेको भन्दै बचाउ गरेको छ ।

समाचार

कर्मचारीले अझै तलब पाएनन्

- राजेश मिश्र

काठमाडौं - संघ (केन्द्र) बाट प्रदेश तथा स्थानीय सरकारमा हस्तान्तरण भएका विभिन्न विषयगत कार्यालयका हजारौं कर्मचारीले साउन महिनायता तलब पाएका छैनन् । दसैं–तिहारमा समेत तलब नपाउँदा घर–व्यवहारमै समस्या आएको कर्मचारीले बताएका छन् । वन, कृषि, सिँचाइ, पूर्वाधार, शिक्षाजस्ता निकायका कर्मचारीले तलब पाउन नसकेका हुन् । निजामती कर्मचारीको आधिकारिक ट्रेड युनियनका उपाध्यक्ष भोला पोखरेलले ठूलो संख्यामा कर्मचारीले तलब पाउन नसकेको बताए । ‘प्रदेश र स्थानीय सरकारमातहत खटिएका कर्मचारीले तलब नपाएको दिनदिनै गुनासा आउँछन्,’ उनले भने, ‘चार महिनाको तलब नपाउँदा कर्मचारीको बिजोग भएको छ ।’ बजेट भाषणमै तलबका लागि रकम निर्धारित भइसके पनि सरकारी अनुदारताका कारण कर्मचारीले तलब नपाएको उनले बताए ।

विराटनगरको श्रम तथा रोजगार कार्यालय, महोत्तरीको वन सबडिभिजन कार्यालय र कावासोती नगरपालिकाको वन तथा कृषि कार्यालयका कर्मचारीले तलब नपाएको समाचार पछिल्लो साता सार्वजनिक भएको छ । पोखरेलले भने, ‘दसैंमा धेरैले तलब पाएका थिएनन् । पछिल्लो समय केही कर्मचारीले तलब पाएको सुनिए पनि धेरै ठाउँमा समस्या छ ।’

सरकारले साउन १ देखि जिल्लाका धेरैजसो सरकारी कार्यालय विघटन र कतिपय प्रदेशलाई हस्तान्तरण गरेको थियो । कागजमा विघटन भइसकेको र व्यवहारमा प्रदेश मातहत नगइसकेकाले कर्मचारी व्यवस्थापनमा समस्या देखिएको हो ।

संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयका सचिव दिनेश थपलियाले पुराना कार्यालय अस्तित्वमा नरहेको र नयाँ खोल्नुपर्ने कार्यालय खुल्न ढिला भएकाले तलबको समस्या देखिएको बताए । ‘धेरै हदसम्म समस्या समाधान भइसकेको छ, स्थानीय सरकारभन्दा प्रदेशमा खटिएका कर्मचारीको हकमा कतै–कतै समस्या सुनिएको हो,’ उनले भने ‘प्रदेश सरकारले स्वीकृत नयाँ संरचनाअनुसारका कार्यालय खोलेपछि कर्मचारी व्यवस्थापन सहज बन्दै गएको छ ।’ उनले तलब नपाउने समस्या करिब ९० प्रतिशत समाधान भइसकेको दाबी गरे । प्रदेश १ का अर्थमन्त्री इन्द्रबहादुर आङबोले संघ सरकारबाट औपचारिक रूपमा प्रदेशलाई हस्तान्तरण भएका कार्यालयको हकमा तलब–भत्ता निकासा भइसकेको बताए । उनले प्रदेशमातहत आए पनि औपचारिक रूपमा हस्तान्तरण हुन बाँकी कार्यालयमा कार्यरत कर्मचारीको तलब निकासा अझै हुन नसकेको बताए ।

समाचार

कांग्रेस महासमिति बैठक सर्ने

- कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौं – कांग्रेसको विधान संशोधन मस्यौदा समितिले काम नसक्दा मंसिर पहिलो साताका लागि तोकिएको महासमिति बैठक सर्ने भएको छ । सभापति शेरबहादुर देउवाले विधान संशोधनको विषय नटुंगिएको भन्दै दुई सातासम्म बैठक सार्न अनौपचारिक संवाद थालेका छन् ।

उनले वरिष्ठ नेता रामचन्द्र पौडेल पक्ष र आफूनिकट नेताहरूसँग मंसिरभित्र नयाँ मिति तोक्ने गरी बैठक सार्नेबारे छलफल गरेको नेताहरूले बताएका छन् । ‘चाडबाड र विधानको काम नसकिएका कारण महासमिति बैठक सार्नुपर्ने भयो भनेर सभापतिजीले भन्नुभएको छ,’ पौडेलनिकट स्रोतले भन्यो, ‘कहिलेलाई सार्ने भन्नेबारे अबको केन्द्रीय कार्यसमितिले निर्णय लिनेछ ।’ देउवाले महासमिति बैठकको नयाँ तिथि तोक्नका लागि १९ या २० गते केन्द्रीय कार्यसमिति बैठक बोलाउने तयारी गरेका छन् ।

सहमहामन्त्री प्रकाशरण महतले पूर्वनिर्धारित समयमै महासमिति गर्न समयको दबाब परेको बताउँदै त्यसका लागि के गर्ने भन्नेबारे छलफल नभएको बताए । ‘रातारात केन्द्रीय कार्यसममिति बैठक राखेर भ्याउन सकिन्छ,’ उनले भने, ‘नत्र केही समय सार्नुपर्ने हुन सक्छ, यसबारे पार्टीमा छलफल भइसकेको छैन ।’ महामन्त्री पूर्णबहादुर खडका नेतृत्वको विधान मस्यौदा समितिले अझै केन्द्रीय कार्यसमितिको आकार, पदाधिकारीको संख्या, संसदीय र केन्द्रीय कार्यसम्पादन समिति, सभापतिको अधिकारजस्ता विषय टुंगो लगाउन सकेको छैन । समितिले दसंैअघि केन्द्रीय कार्यसमितिमा विधानको मस्यौदा प्रस्तुत गर्ने लक्ष्य राखे पनि तिहारसम्म विधानकै काम लम्बिएपछि महासमिति बैठक प्रभावित बनेको हो ।प्रवक्ता विश्वप्रकाश शर्माका अनुसार मस्यौदा समितिले करिब नब्बे प्रतिशत काम सम्पन्न गरिसकेको छ । शर्माका अनुसार विधानबाहेक महासमिति बैठकमा प्रस्तुत हुने राजनीतिक प्रस्ताव, आर्थिक र सांगठनिक प्रस्तावमाथि समेत केन्द्रीय कार्यसमितिमा छलफल हुन्छ । उपसभापति विमलेन्द्र निधि र सहमहामन्त्री महतको नेतृत्वमा गठित आर्थिक समितिले दस्ताबेज लेख्ने काम सकेका छैनन् ।

समाचार

उपसमिति टोलीले भोलि प्रस्तावित विमानस्थल निरीक्षण गर्ने

छोटकरी
- कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौं – संसदको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध समितिअन्तर्गतको उपसमितिका संयोजक र सदस्यले सोमबार प्रस्तावित निजगढ विमानस्थलको स्थलगत अध्ययन भ्रमण गर्ने भएका छन् ।विमानस्थल निर्माणले पर्यावरण ध्वस्त हुने विवाद उत्पन्न भएपछि त्यसबारे स्थलगत अध्ययन गर्न अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध समितिले पूर्वप्रधानमन्त्री माधवकुमार नेपालको संयोजकत्वमा पाँच सदस्यीय उपसमिति गठन गरेको थियो । उपसमितिले कात्तिक ४ मै स्थलगत अध्ययन गर्ने तय गरे पनि सांसदहरूले विभिन्न कारण देखाउँदै पटक–पटक मिति सारिरहेका थिए । ‘अब भने जाने लगभग पक्का छ,’ उपसमितिका सदस्य कांग्रेस सांसद दिव्यमणि राजभण्डारीले भने, ‘सोमबार हामी सबै निजगढ पुगेर निर्माणस्थल निरीक्षण गर्नेछौं ।’ उपसमितिका सबै सदस्यको सहभागितामा स्थलगत निरीक्षण गर्ने प्रयास भएकाले यसअघिका भ्रमण तालिका रद्द गर्नुपरेको समिति सचिवालयले जनाएको छ ।

समाचार

‘मुटुरोगी प्रदूषणबाट जोगिनुपर्छ’

छोटकरी
- कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौं – मुटुरोग विशेषज्ञ डा. रजनीश कपुरले सन् २०३० सम्म कुल मृत्युदरको ३५ प्रतिशत कारण मुटुरोग हुने बताएका छन् । भारतस्थित मेदान्त अस्पतालमा कार्यरत कपुरले शनिबार काठमाडौंमा पत्रकार सम्मेलनमा प्राय:जसो मुटुरोगी मुटुले राम्रोसँग रगत प्रवाह नगर्ने समस्याले पीडित रहेको जनाए । ‘मुटुरोगबाट वृद्ध उमेरका मानिस बढी प्रभावित हुन्छन् भने मधुमेह, मोटोपनाका कारणसमेत हृदयरोग लागिरहेको छ,’ उनले भने । कार्यक्रममा कपुरले बजारमा छिट्टै आउन लागेको नयाँ प्रविधिको भेस्टबारे समेत बताए । ‘यो भेस्टले फोक्सोका क्रियाकलाप परीक्षण गर्छ । मुटुले राम्ररी रगत प्रवाह गर्न छोडदा फोक्सोमा तरल पदार्थ थुप्रिने प्रक्रिया बिरामीले चालै नपाई एक दुई हप्ताअघि नै सुरु भइसकेको हुन्छ । नयाँ प्रविधिले ३ मिनेटमै लक्षण थाहा पाउन सकिन्छ,’ उनले भने । हरेक मुटुरोगीले विशेषत: पर्यावरणीय प्रदूषणबाट जोगिनुपर्नेमा उनले जोड दिए ।

समाचार

‘पत्रकार सुरक्षा निर्देशिका जारी हुँदै’

छोटकरी
- कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौं – राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगका अध्यक्ष अनुपराज शर्माले सञ्चारकर्मीको सुरक्षाका लागि छुट्टै ‘पत्रकार सुरक्षा निर्देशिका’ तयार भइरहेको बताएका छन् । पत्रकारविरुद्ध हुने अपराधको दण्डहीनता अन्त्यसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय दिवसका अवसरमा फ्रिडम फोरमद्वारा राजधानीमा आयोजित कार्यक्रममा उनले आयोगले निर्देशिकाको मस्यौदामाथि पत्रकार र मानव अधिकारसम्बन्धी संघसंस्थासँग सुझाव लिन थालेको जनाए । पत्रकार महासंघका महासचिव रमेश विष्टले राजनीतिक नेतृत्वले कारबाही गर्ने इच्छाशक्ति नदेखाउँदा सञ्चारकर्मीविरुद्ध दण्डहीनता बढदै गएको बताए ।

समाचार

वातावरण पत्रकार समूहको अध्यक्षमा विश्वकर्मा

छोटकरी
- कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौं– नेपाल वातावरण पत्रकार समूह (नेफेज) को अध्यक्षमा कसमस विश्वकर्मा निर्वाचित भएका छन् । ललितपुरमा शुक्रबार सम्पन्न नेफेजको ३३औं वार्षिक साधारणसभाले विश्वकर्माको नेतृत्वमा नयाँ कार्यसमिति चयन गरेको हो । उपाध्यक्षमा चन्द्रशेखर कार्की, महासचिवमा निमेष रेग्मी, सचिवमा अम्बिका राजथला, कोषाध्यक्षमा सविन शर्मा, सदस्यमा रविन सायमी र छेटु शेर्पा, महिला सदस्यमा सुजाता कार्की र प्रगति ढकाल, विज्ञ सदस्यमा ज्योति बानियाँ, लेखा समिति संयोजकमा गोपाल तिवारी, सदस्यमा रञ्जना पौडेल र सोमनाथ लामिछाने निर्वाचित भएका छन् ।

Page 10
कला र शैली

विपरीत सपनाहरू

ग्यालरीमा दुई शताब्दीको नेपाल
- कान्तिपुर संवाददाता

पुरानो टयांका । टयांकामाथि आधा जलेको लिम्बू भाषाको किताब । धनकुटा चौबिसेमा जन्मिएका मेख लिम्बूले आफ्ना बाबु र बाजेले प्रयोग गरेका टयांका र उनीहरूबाट सुन्दै आएका कथनहरूलाई नै कलाको रूपमा उतारेका छन् । त्रिपुरेश्वरस्थित आर्ट ट्रीको ओपन स्टुडियोमा ‘विपरीत सपनाहरू’ शीर्षकमा सुरु गरिएको सामूहिक कला प्रदर्शनीमा ‘मातृभाषा कसरी बिर्सिएँ’ शीर्षकको कलाले हेरेपछि इतिहासको एउटा नमिठो सत्यबोध हुन्छ ।

‘पञ्चायत कालमा विद्यालयमा एक भाषा एक भेष, एक धर्म एक देश नारासहित नेपाली भाषा अनिवार्य लागू गरियो,’ उनले आफ्ना बाबुबाजेबाट सुनेका कुरालाई उद्धृत गर्दै भने, ‘मातृभाषा पढेको वा लेखेको थाहा पायो भने नि च्यातिदिने, जलाइदिने भएपछि लिम्बू भाषा नै पढाउन छोडियो । त्यसको असर अहिले हामीमा परेको छ ।’ मेख आफैं पनि पाँच वर्षको उमेरसम्म घरमा मातृभाषामा बोल्थे । विद्यालयको कक्षामा पुगेपछि उनलाई नेपाली पढ्नै पर्ने बाध्यता भयो । मिहिनेत गरेर पढ्नुपर्‍यो ।

उनका बुवा गाउँमै पहिलो पटक एसएलसी दिने पहिलो व्यक्ति थिए । बोलिआएको भन्दा फरक भाषामा प्रारम्भिक शिक्षा लिनु पर्दाका दु:ख र आफ्नो मातृभाषा पढ्न खोज्दा पाएको सकस मेखले बुबाबाटै सुनेका थिए । यति बेला उनले ग्यालरीमा कलाकृतिको रूपमा बुबा र आफूले पढेको तिनै ‘महेन्द्र माला’ पुस्तक, त्यतिखेरका प्रश्नपत्र र हस्तलिखित निबन्ध, कविता, गीतहरूको पाना पनि सजाएका छन् । ‘हाम्रो मात्रै हैन, पञ्चायतको बेला सुरु भएको पाठयक्रमअनुसार सुनियोजित रूपमा नेपालका विविधतालाई मेटाउने प्रयास गरियो,’ उनी भन्छन्, ‘त्यसको असर आदिवासी जनजाति समुदायमा बढी पर्‍यो र तिनका भाषा र लिपि हराउने क्रम सुरु भयो ।’

प्रदर्शनीमा सुवास तामाङले पनि ‘महेन्द्र माला’ कै कभर ढुंगामा कँुदेका छन् । ‘इन्टरएक्टिभ इन्स्टलेसन आर्ट’ को रूपमा राखिएको ढुंगाका प्लेटहरू किताब पल्टाएसरी पल्टाउन मिल्छ । एकापट्टि ‘महेन्द्र माला’ को कभर छ भने अर्काेतिर पुस्तकको भित्री च्याप्टरहरूका अक्षरहरू हुबहु कुँदिएका छन् ढुंगामै । बुबाको स्टोन कार्भिङ कामलाई नै नयाँ शैलीमा पेस गरेका सुवासले दुई महिना लगाएर यी अक्षरहरू कुँदेका छन् । ‘अहिले मालालाई एकताको सूत्रको रूपमा बुझिन्छ,’ उनी भन्छन्, ‘तर त्यति बेला सबैको आफ्नो मौलिकता बिर्साएर उस्तै बनाउने षड्यन्त्रको रूपमा यो माला तयार पारिएको देखेँ ।’

त्यस्तै हितमान गुरुङले बनाएको कलाकृतिमा भने दुई प्रकारका बक्सहरू छन् । माथिल्लो उज्यालो बक्समा जंगबहादुरले जारी गरेको मुलुकी ऐनदेखि नेपालको संविधान राखिएको छ भने तलपट्टि अँध्यारो र सानो बक्समा संविधान जारी गर्ने क्रममा पत्रपत्रिकामा छापिएका तल्लो वर्गको आक्रोशका समाचारका फोटोहरू राखिएका छन् । उनको यो कलाकृतिले नेपाली समाजको शासकीय र शासित दुई विपरीत धु्रवहरूलाई संकेत गर्छ । एकातिर संविधान बनेको खुसियाली र अर्काेतिर नागरिकका मत र आवाज ओझेलमा पारिएको सन्दर्भलाई हितमानले आफ्नो कलामा उतारेका छन् ।

भर्‍याङमुनिकै सानो स्पेसमा लभकान्त चौधरीको कला राखिएको छ । त्यहाँ थारू समाजको प्रतीक स्वरूप १३ वटा घैलाहरू छन् । थारू परम्परामा झिझिया नाच लोकप्रिय छ । नाच्नेहरूले टाउकोमा घैला राख्छन् र घैलामा विभिन्न आकृतिहरू खोपेर घैलाभित्र दियो बाल्छन् । थारू समुदायको उक्त संस्कृतिको पाटोको प्रयोग गरेर लभकान्तले नेपालको २ सय वर्षको समयरेखाको महत्त्वपूर्ण घटना (उत्पीडन) र दमनको सिलसिलालाई घैलामा खोपेका छन् । सुरुमा पृथ्वीनारायण शाहको एउटा औंला, जंगबहादुर राणा, राजा महेन्द्र लगायत संविधान भवनहरूदेखि संविधानको विरोधमा टीकापुरमा भएको आन्दोलनका घटनाबारे निकालिएको रिपोर्टहरू कुँदेका छन् । घैलामुनि पराल राखिएको छ ।

जंगबहादुरको मुलुकी ऐनमा ‘मासिन्या मतुवाली’ भनेर राखिएको थारू जातिलाई राज्यले जे गरे पनि हुने व्यवस्थाले उनीहरूमाथि भएको अन्यायको प्रतीकात्मक रूप लभकान्तको कलामा देख्न सकिन्छ । अर्का कलाकार विकास श्रेष्ठले काठमा विभिन्न बुट्टा कुँदेर नेपालको सम्पदामाथिको विनाश देखाउन खोजेका छन् । काठमा कम्प्युटर न्युमेरल कन्ट्रोल (सीएनसी) प्रयोग गरी उनले बुट्टा कुँदेका हुन् । विपरीत कुराहरूलाई एक ठाउँमा ठक्कर र फिक्सनका रूपमा देखाउन खोजेको उनले बताए । ‘नेपालमा काठको लामो इतिहास छ, अहिले पनि काठमा बुट्टाहरू कुँदिएको देख्न सकिन्छ,’ उनले भने, ‘त्यही परम्परागत वस्तुस्थिति काठमा देखाउन खोजेको छु ।’ उनले काठमा वसन्तपुरको परम्परागत स्वरूपदेखि तलेजु भवानी लगायतलाई उतारेका छन् । उनले भने, ‘काठमाडौंमा किराँतकालदेखिको सभ्यता छ, शताब्दियौंदेखि बाँचेको सभ्याता १० वर्षमै सिद्धिने अवस्था बन्दै छ । त्यसैले चिन्ता लाग्छ ।’

त्यस्तै शिलाशा राजभण्डारीले भत्किएको घरको झयाल जोडेर लुगा झुन्डयाउने तीन र्‍याक बनाएकी छन् । प्रत्येक र्‍याकमा दुई लुगा झुन्डिएका छन् । एउटा आदिवासी सादा पहिरन छ भने अर्काेमा ब्रान्डेड स्टिकर टाँसिएका छन् । ‘कल्चरल कोलोनाइजेसन’ शीर्षकमा राखेको उक्त कलाले ब्रान्डको आकर्षणलाई तिखो व्यंग्य गरेको छ । ‘हाम्रा मौलिक पहिरन नै चिन्न छोडेर ब्रान्डको पछि दौडियौँ हामी,’ उनले भने, ‘ब्रान्डेड हुँदैमा ओरिजिनल हुन्न, तर पनि ब्रान्डेड भनेपछि सबैको आकर्षण हुन्छ ।’ यसका लागि उनले साथीको पनि कपडाको टयाग कलेक्सन गरेर राखेका छन् । प्रदर्शनीमा गुरुङहरूले लगाउने भांग्रा पनि छ । सिस्नुको फाइबरबाट बनाइएको ओरिजिनल भांग्राको अगाडि अहिले कटन धागोबाट बनेको भांग्रा लगाउन थालेको उनले बताए । समयमै यसमा ध्यान नदिए हाम्रा मौलिक कुराहरू मेटिन्छ भन्ने ध्येयले यो बनाएको उनी बताउँछन् ।

यो ‘विपरीत सपनाहरू’ को दोस्रो संस्करण हो । विकासका अनुसार पहिले स्टुडियो नै ओपन गरेर प्रदर्शनी गरिएको थियो । दोस्रो शृंखलामा फरकपन दिन उनीहरूले एक वर्षदेखि छलफल चलाए । छलफल क्रममा उनीहरूले नेपालको मूलधारको ऐतिहासिक वृत्तान्तबाट असंख्य सिमान्तकृत, अल्प सुविधा प्राप्त र आदिवासी समुदायका कथाहरू भेटाए । ‘यद्यपि, यस बीचमा विविधताको सम्मानस्वरूप पहिचान, संस्कृति, भाषा, र धर्मको समान प्रतिनिधित्वका लागि फाट्टफुट्ट आवाज र आन्दोलनहरू नउठेका होइनन्,’ उनले भने, ‘तर तिनलाई रणनीतिक रूपमा राज्यले लगातार दमन गरेको र त्यो जारी रहेकोले यो प्रदर्शनीमार्फत सरोकारवालाहरूलाई ध्यानाकृष्ट गराउन चाहेका हौं’ । प्रदर्शनी मंसिर १ गतेसम्म चल्नेछ ।

कला र शैली

लेखकलाई ’कात्तिके दान’

- दीपक परियार
‘पाठशाला’ लेखक तीर्थ गुरुङलाई देउसी–भैली शैलीमा शनिबार पोखरामा सम्मान गर्दै गुरुङ साहित्यिक मञ्च नेपालकी अध्यक्ष गौरी तमु, प्राज्ञ तीर्थ श्रेष्ठ र समीक्षक गुरुङ सुशान्तलगायत ।तस्बिर : दीपक/कान्तिपुर

ठूलो नाङ्लोमा सयपत्री माला । मालाको बीचमा दियो । नाङ्लोको बीटैभरि मिलाएर राखिएका हजारहजारका नोट । तिहार झल्काउन यति भए पुगिहाल्यो । तिहारकै छेकोमा सोचे न सम्झेको १ लाख ११ हजार १ सय ११ रुपैयाँ पाउँदा लेखक तीर्थ गुरुङ अक्क न बक्क परे । उनको उपन्यास ‘पाठशाला’ माथि परिचर्चा गर्ने कार्यक्रममा बोलाइएका समीक्षक गुरुङ सुशान्त र साहित्यकार तीर्थ श्रेष्ठले मुखामुख गरे । भैलोलाई दिइने दान सम्झाउने गरी गुरुङ साहित्यिक मञ्च नेपालले उनलाई शनिबार पोखरामा नगद सहित सम्मान गरेको हो । जुन सम्मानबारे उनी आफैं अनभिज्ञ थिए ।

कार्यक्रमको सुरुआतमा मञ्चकी सचिव रोशनी गुरुङले सहयोग गर्नेको फेहरिस्त पढेर सुनाइन् । सूचीमा ५ देखि २० हजार रुपैयाँसम्म सहयोग गर्ने विभिन्न व्यक्ति र संस्थाको नाम थियो । मञ्चकी अध्यक्ष गौरी तमुले कार्यक्रमको खर्च कटाएर बचेको रकम लेखकको सम्मान स्वरुप प्रदान गरेको बताइन् । गुरुङ संस्कार अनुसार फेटा गुथाइन् । भांग्रा लगाइदिइन् र नाङ्लो भरि पैसा टक्रयाइन् । भनिन्, ‘लेखन अझैं सशक्त बन्दै जाओस्, हाम्रो शुभकामना ।’

समीक्षक गुरुङ सुशान्तले ठट्टा गरे, ‘अघिसम्म मुड ठिक छैन भन्नुभएको थियो, अबपो ठिक भयो कि ?’ तीर्थले भने, ‘यसबारे मलाई केही थाहा थिएन । म अहिले अर्कैअर्कै भावनामा छु ।’ सुशान्तले मदन पुरस्कार मनोनयनमा पर्न सफल कृति ‘पाठशाला’ को रचनागर्भ खोतले । लेखकले आफू १४ वर्ष निजी विद्यालयमा पढाएपछि विदेश गएर फर्किएको प्रसंग सुनाए । संरक्षण कविता आन्दोलन, पोखरेली युवा सांस्कृतिक परिवारका विभिन्न कार्यक्रममा सहभागी हुँदा साहित्यमा आकर्षित भएको उनले बताए । ‘तीर्थ श्रेष्ठ दाइका कविता सुनेर कविता लेख्न थालेको थिएँ,’ उनले भने, ‘तर आजकल कविताले बजार नपाउने देखेकोले उपन्यासमा मोडिएँ ।’ उनले बिकाउँ भन्दा पनि समसामयिक मुद्दालाई उपन्यासमार्फत उठान गरेको उल्लेख गरे ।

समीक्षक गुरुङ सुशान्तले भाषिक साहित्यलाई माथि उठाउन संवादलाई बढाउनुपर्ने विचार राखे । साहित्यको मूलधारमा स्थापित हुन जनजाति समुदाय आक्रोससहित आउनुपर्ने उनले सुझाए । ‘अहिले भइरहेको बहसलाई बैचारिक र चिन्तनमूलक बनाउनुपर्छ,’ उनले भने, ‘प्रशंसा र चाकडीमात्रै भन्दापनि आलोचनात्मक बन्नुपर्छ ।’ कार्यक्रमका प्रमखु अतिथि प्राज्ञ तीर्थ श्रेष्ठले नेपाली साहित्यमा गैरमातृभाषिको योगदान बढी भएको चर्चा गरे । गैरमातृभाषि साहित्यकारका रुपमा गुरुङले पाठशालाजस्तो उत्कृष्ट उपन्यास दिएको उनले बताए ।

कला र शैली

तिहार काव्यसन्ध्या

- कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौं (कास)– तिहारको शुभकामना साटासाट गर्दै लुनकरणदास–गंगादेवी चौधरी साहित्यकला मन्दिरले शुक्रबार राजधानीमा ‘तिहार काव्यसन्ध्या’ गर्‍यो । पुराना र नयाँ पुस्ताका कविहरूले आ–आफ्ना सिर्जनामार्फत तिहारको शुभकामना दिए ।

कालीप्रसाद रिजाल, विष्णुविभु घिमिरे, अशेष मल्ल, उषा शेरचन, विश्वविमोहन श्रेष्ठ, वसन्त चौधरी र गीता कार्कीले आ–आफ्ना समयका उत्कृष्ट दुई–दुईवटा कविता सुनाए । उनीहरूका सिर्जनामा तत्कालीन सामाजिक, राजनीतिक र समय क्रममा आफूले भोगेका र अनुभूत गरेका विषयवस्तु समेटिएको थियो ।

‘तिहार काव्यसन्ध्या’ ले नेपाली काव्य क्षेत्रमा फरक सन्देश सम्प्रेषण गरेको कवि वसन्त चौधरीले बताए । कवि राजेन्द्र शलभले संयोजन गरेको कायसन्ध्यामा वाचित कविताबारे कुमारी लामाले टिप्पणी गरिन् । आगामी दिनमा पनि यस्ता विशेष साहित्यिक कार्यक्रम गर्ने मन्दिरका उपाध्यक्ष हरिहर शर्माले जनाए ।

कला र शैली

मधुवनले सम्झ्यो चाडपर्व

- कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौं (कास)– तिहार तथा छठ पर्वको अवसरमा मधुवन साहित्यिक प्रतिष्ठानले शनिबार राजधानीमा शुभकामना आदानप्रदानसहित कविता वाचन कार्यक्रम गर्‍यो । एक दशकअघि रेडियो नेपालको साहित्यिक कार्यक्रम ‘मधुवन’ बाट प्रभावित बनेर स्थापना गरिएको युवा स्रष्टाहरूको यो संस्थाले चाडपर्वलाई साहित्यिक बनाउने ध्येयले कार्यक्रम गरेको हो । कार्यक्रममा कवि उषा शेरचन, मञ्जु काँचुली, मोमिला जोशी, विप्लव ढकाल, शीतल कादम्बिनी, मणि लोहनी, ठाकुर बेलबासे, फूलमान वल, चन्द्रवीर तुम्बापो, रामगोपाल आशुतोष, भगवती बस्नेत, महेश क्षितिज, देवकी अभिलाषी, अमृता स्मृति, निर्भीकजंग रायमाझी लगायतले कविता सुनाए ।

नेपाल प्रज्ञा प्रतष्ठिानका पूर्व उपकुलपति विष्णुविभु घिमिरेले चाडपर्वको सन्दर्भमा अग्रजदेखि अनुज पुस्तासम्मको स्रष्टा एकै थलोमा भेला हुनु निकै सकारात्मक रहेको दाबी गरे । सञ्चारकर्मी एवं कवि नवराज लम्सालले आफ्नो रेडियो कार्यक्रमबाट प्रभावित भएर संस्थागत साहित्यिक अभियान हुनुले गर्वित तुल्याएको दाबी गरे । कवि जीवन खत्रीको पहलमा स्थापना भएको प्रतिष्ठानले विभिन्न साहित्यिक गतिविधिका साथ एक दर्जनभन्दा बढी साहित्यिक कृति प्रकाशित गरिसकेको छ । ‘अब फेरि उत्तिकै जोसका साथ सक्रिय हुँदै छौं,’ अध्यक्ष खत्रीले भने, ‘यस पटक तिहार र छठलाई स्रष्टासित जोड्न चाहेका हौं ।’

Page 11
कला र शैली

‘प्रसाद’ को ट्रेलर सार्वजनिक

फिल्म
- कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौं (कास)– सन्तान सुख नपाएको एक दम्पतीको जीवनको आरोह, अवरोहलाई समेटिएको बताइएको फिल्म ‘प्रसाद’ को शुक्रबार राति ट्रेलर सार्वजनिक गरिएको छ । दिनेश राउत निर्देशित उक्त फिल्ममा विपिन कार्की र नम्रता श्रेष्ठले नि:सन्तान दम्पतीको भूमिका निर्वाह गरेका छन् भने फिल्ममा निश्चल बस्नेत पनि मुख्य भूमिकामा रहेका छन् । ट्रेलरलाई निर्देशक राउत र बस्नेतको उपस्थितिमा नेपाल आइडल कार्यक्रममार्फत प्रिमियर गरिएको हो ।

मंसिर २१ देखि देशव्यापी प्रदर्शनीमा आउन लागेको ‘प्रसाद’ को ट्रेलरमा अन्तरजातीय प्रेम विवाह गरी सहर आएका एक जोडीले सन्तान नपाउँदा उत्पन्न हुने असहज परिस्थितिलाई इंगित गर्न खोजेको छ । पत्रकार सुशील पौडेलको लेखन रहेको ‘प्रसाद’ का यसअघि सार्वजनिक दुई गीत ‘लै लै...’ र ‘वनकी चरी...’ ले चर्चा बटुलिसकेका छन् । शुक्रबार प्रसारित नेपाल आइडलका प्रतिस्पर्धीले पनि दुवै गीत गाएका थिए भने निश्चल स्टेजमै पुगेर नाच्न भ्याए ।

वसुन्धरा भुसाल, सुनिसा बजगाईं, विनोद भट्टराई, प्रकाश गन्धर्व, राजेश बिसुराल, अन्नपूर्णेश्वरी शिल्पकार, लोकमणि सापकोटा, भोला शाह, अच्युत उप्रेतीलगायतको अभिनय रहेको फिल्मलाई सुभाष थापाले निर्माण गरेका हुन् । लोकेश बज्राचार्यको सम्पादन रहेको फिल्ममा राजेश श्रेष्ठको छायांकन रहेको छ । संगीत सुभाष भुसालले दिएका हुन् भने कोरियोग्राफी शिव विकले गरेका छन् । विकास सुवेदी एसोसिएट डाइरेक्टरका रूपमा रहेको ‘प्रसाद’ को द्वन्द्व निर्देशन हिमाल केसीले गरेका हुन् ।

कला र शैली

फ्लास मोब शैलीमा बुलबुल गीत

- कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौं (कास)– पछिल्लो समय भीडमा अचानक कलाकार देखा परेर नाच्ने (फ्लास मोब) शैलीको प्रयोग बढ्दै छ । फिल्म ‘बुलबुल’ ले पनि आफ्नो पहिलो गीत ‘खुद्राखाद्री माया...’ लाई यही शैली अपनाएर सार्वजनिक गर्‍यो । राजधानीको काठमाडौं मल, पोखराको चिप्लेढुंगा चोक, बुटवलको ट्राफिक चोक, नारायणघाटको नारायणी किनार र बिर्तामोडको हनुमान कम्प्लेक्सबाट एक साथ फ्लास मोब शैलीमा गीत रिलिज गरिएको हो ।

काठमाडांै मलको भीडमा अभिनेत्री स्वस्तिमा खड्का स्वयं देखा परेर नृत्य गरेकी थिइन् । गीतको छायांकन पनि ठूलो भीडकै गरिएको थियो, भक्तपुरस्थित हेलमेट डाँडामा ।

फिल्म युनिटले पच्चीस वटा टेम्पो र एक सय कोरससहित ४ दिन लगाएर १८ लाख रुपैयाँको लागतमा गीत खिचेको दाबी गरेको थियो । निश्चल बस्नेत र रजिना रिमालको स्वर रहेको गीतको रचना र संगीत कोशिस क्षेत्रीले गरेका हुन्, कोरियोग्राफ रहेको छ कविराज गहतराजको । गीतको भिडियोमा भने स्वस्तिमा खड्का र अभिनेता मुकुन भुसालले नृत्य गरेका छन् । विनोद पौडेलको निर्देशन रहेको फिल्ममा यी दुईसँगै बुद्धि तामाङ, दीपक क्षेत्री, लक्ष्मी बर्देवा, जोयश पाण्डे, उज्ज्वल अधिकारी, सृष्टि भट्टराई लगायतको अभिनय रहेको छ । फिल्मलाई सुसन प्रजापतीले खिचेका हुन् । अविरल थापा, भीम थापा, राजु पौडेल र पुरुषोत्तम पाण्डेले संयुक्त रूपमा निर्माण गरेको फिल्मको रामराजा दहाल कार्यकारी निर्माता हुन् । फिल्म आउँदो फागुन ३ बाट देशभर प्रदर्शन हुने बताइएको छ ।

Page 12
विदेश

‘खसोग्गी हत्या साउदी उच्च तहको निर्देशनमा’

पत्रकार जमाल खसोग्गीको टर्कीस्थित साउदी कन्सुलेट कार्यालयमा गरिएको हत्याको विरोधमा बेलायतको लन्डनस्थित साउदी दूतावासअगाडि गरिएको विरोध प्रदर्शन । तस्बिर : रोयटर्स

अंकारा – टर्कीका राष्ट्रपति रेसेप तैयप इर्दोगानले साउदी अरबका पत्रकार जमाल खसोग्गीको हत्या साउदी अरबकै उच्च तहको संलग्नतामा भएको बताएका छन् । टर्कीस्थित साउदी कन्सुलेट कार्यालय गएका बेला साउदीको उच्च नेतृत्वकै निर्देशनमा खसोग्गीको हत्या भएको उनको दाबी छ । ‘हामीलाई थाहा छ, खसोग्गीको हत्या साउदीको सरकारको उच्च तहको निर्देशनअनुसार भएको हो,’ वासिङटन पोस्टमा प्रकाशित उनको लेखमा उल्लेख छ । तर उनले साउदीसँग आफ्नो देशको ‘मित्रतापूर्ण’ सम्बन्ध रहेको उल्लेख गर्दै ‘आफूलाई खसोग्गी हत्यामा साउदी राजकुमार संलग्न भएको विश्वास नलागेको बताए । यसअघि साउदी राजकुमार मोहम्मद बिन सलमानले हत्या गरिएका पत्रकार जमाल खसोग्गी खतरनाक इस्लामवादी भएको बताएको समाचार सार्वजनिक भएको थियो ।

साउदीले खसोग्गीको हत्या भएको स्वीकार गर्नुअघि मोहम्मदले अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पका ज्वाइँ जरेद कुस्नर र राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार जन बोल्टनसँगको टेलिफोन वार्तामा उनी ‘मुस्लिम ब्रदरहुड’ नामक अन्तर्राष्ट्रिय इस्लामिक संगठनका सदस्य भएको दाबी गरेका थिए । उनीहरूबीच अक्टोबर ९ मा टेलिफोन कुराकानी भएको थियो । मोहम्मदले अमेरिका र साउदी अरेबियाको गठबन्धन जोगाउन हाइटहाउसलाई आग्रह पनि गरेको अमेरिकी अखबार वासिङ्टन पोस्टले उल्लेख गरेको थियो । अमेरिकी सञ्चारमाध्यमका लागि काम गर्ने साउदी नागरिक खसोग्जी राजकुमार सलमानका कतिपय नीतिका कडा आलोचक थिए ।
टर्की, अमेरिका र साउदी अरबले उनको हत्या गत अक्टोबर २ मा इस्तानबुलस्थित साउदी कन्सुलेट कार्यालयमा भएको मानेका छन् । तर उनको शव हालसम्म भेटिएको छैन । शुक्रबार टर्कीका राष्ट्रपतिका सल्लाहकार यासिन अक्तेले ‘प्रमाण मेटाउने उनको शरीरलाई टुक्रा पारी एसिडमा घोलिएको’ दाबी गरेका थिए । साउदी अरबले आफ्नो देशको राजपरिवारको उक्त हत्यामा संलग्नता नभएको दाबी गर्दै आएको छ । टर्कीका अनुसन्धानकर्ताले निर्वासित जीवन बिताइरहेका पत्रकार खसोग्गी इस्तानबुलस्थित साउदी वाणिज्य दूतावास गएका बेला घाँटी अठ्याएर हत्या गरिएको दाबी गरेका छन् ।
टर्कीले घटनामा संलग्न भएको भन्दै १८ जना संदिग्धलाई पक्राउ गरेको जनाएको छ । टर्कीले पक्राउ परेकालाई सुपुदर्गी गर्न माग गरेको छ । तर साउदीले उनीहरूमाथि आफ्नै देशमा मुद्दा चलाइने बताइएको छ ।
गतसाता राष्ट्रपति इर्दोगानले साउदी राजा सलमानसँग कुरा गरेका थिए । उनीहरूबीच घटनाको अनुसन्धानमा सहयोग गर्ने सहमति भएको थियो । खसोग्गी हत्या प्रकरणका कारण साउदी अरबले अन्तर्राष्ट्रिय आलोचना खेप्नुपरेको छ । अमेरिका लगायतका साउदीसँग निकटस्थ राष्ट्रले पनि खसोग्गी हत्या प्रकरणमा चित्तबुझो जवाफ पर्खेको बताएका छन् ।
अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले साउदी अरबको भनाइसँग आफू सन्तुष्ट हुन नसकेको जनाएका छन् । तर साउदीसँगको हतियार बिक्रीको लोभलाग्दो सम्झौता गुमाउन आफूले नचाहेको उनले बताउँदै आएका छन् ।
यसअघि अमेरिकी विदेशमन्त्री माइक पोपियोले खसोग्गी हत्यामा संलग्नलाई प्रतिबन्ध लगाउन अमेरिकालाई पर्याप्त जानकारी संकलन गर्न केही साता लाग्ने लाग्ने बताएका थिए ।
फ्रान्सका विदेशमन्त्रीले खसोग्गीको मृत्युको घटना ‘निन्दनीय अपराध’ भएको टिप्पणी गरेका छन् । फ्रान्स साउदी अरबसँगको आर्थिक सम्बन्धमा निर्भर नरहेको भन्दै उनले प्रतिबन्ध लगाउन सकिने जनाए । बेलायतका विदेशमन्त्रीले खसोग्गी हत्या प्रकरणले साउदीलाई विभिन्न विषयमा दबाब दिन अमेरिका र बेलायतलाई अवसर दिएको टिप्पणी गरे ।

 

विदेश

प्रविधि चोरी पुष्टि गर

चीनद्वारा अमेरिकालाई चुनौती

बेइजिङ – बेइजिङले चिनियाँ तथा ताइवानी कम्पनीले अमेरिकी प्रविधिको चोरी गरेको आरोप पुष्टि गर्न वासिङ्टनलाई चुनौती दिएको छ । अमेरिकी महान्यायाधिवक्ता जेफ सेसन्सले चिनियाँ कम्पनीले अमेरिकी कम्पनीसँगको व्यापारिक सहकार्यमा अनुमानित ८ अर्ब ७५ करोड अमेरिकी डलर बराबरको प्रविधि चोरी गरेको आरोप लगाएका थिए । सेसन्सले ‘प्रविधिको चोरी गरिनु गलत भएको’ बताएका थिए । उनले चिनियाँ गतिविधिले अमेरिकी राष्ट्रिय सुरक्षा तथा अर्थतन्त्रमा गम्भीर खतरासमेत उत्पन्न भएको दाबी गरेका थिए ।

‘यदि अमेरिकी पक्ष प्रविधि चोरी भएकोप्रति साँच्चै चिन्तित हो भने उनीहरूले स्पष्ट उदाहरण दिनुपर्छ जसले तथ्य र वास्तविकता उजागर गर्नेछ,’ चिनियाँ विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता लु काङले सञ्चारकर्मीसँग भने । गत बिहीबार अमेरिकी न्याय मन्त्रालयले चिनियाँ राज्य सञ्चालित फुजियन जिन्हवा इन्टिग्रेटेड सर्किट कम्पनी तथा ताइवानी युनाइटेड माइक्रो इलेक्ट्रोनिक्स कर्पोरेसन (यूएमसी) सहित ३ कर्मचारीविरूद्ध प्रविधि चोरीसम्बन्धी फौजदारी आरोप लगाएको बताएको थियो ।

पछिल्लो घटनामा ती कम्पनी तथा व्यक्तिहरूले एक सय अर्ब डलर मूल्य भएको अमेरिकी सेमिकन्डक्टर कम्पनी माइक्रोनको गोप्य व्यापारिक सूचना चोरेको अभियोग लगाइएको छ । ती सूचना अमेरिकाको माइक्रोन कम्पनीको डाइनामिक र्‍यान्डम एक्सेस मेमोरी स्टोरेज डिभाइससँग सम्बन्धित रहेको बताइएको छ । दुईमध्ये फुजियान जिन्हवा इन्टिग्रेटेड सर्किट चीनको सरकारी स्वामित्वको कम्पनी हो । मन्त्रालयले अमेरिकी माइक्रोन कम्पनीको साना पार्टपुर्जाका पछिल्ला नमुनालाई फुजियान जिन्हवा कम्पनीले नक्कल गरी विश्व बजारमा कम्प्युटरका पार्टपुर्जाको प्रमुख आपूर्तिकर्ता बनेको दाबी गरेको हो । अमेरिकाले चीनमाथि पछिल्ला केही दिनयता अमेरिकी प्रविधि चोरेर आफ्नो अर्थतन्त्रलाई सबल पारेको आरोप लगाउँदै आएको छ । सेप्टेम्बरयता मन्त्रालयले चीनस्थित कम्पनी तथा व्यक्तिमाथि आर्थिक जासुसीको मुद्दा अघि सारेको यो चौथो घटना हो ।

ट्रम्प प्रशासनले २ सय अर्ब डलर बराबरका चिनियाँ आयातमा कर लगाएको छ । जवाफमा चीनले ६० अर्ब डलर बराबरका अमेरिकी आयातमा कर लगाइसकेको छ । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले आफ्ना कदमका कारण रुष्ट चीनले अमेरिकी चुनावमा हस्तक्षेप गर्न खोजेको पनि आरोप लगाएका थिए । ट्रम्पले बिहीबार चिनियाँ समकक्षी सी चिनफिङसँग व्यापार र अन्य विषयमा टेलिफोन वार्ता गरेका थिए । ट्रम्पले वार्ता एकदम सकारात्मक रहेको टीटरमार्फत जनाएका थिए । सीले पनि कुराकानीपछि आफू निकै खुसी भएको र यस विषयमा महिनाको अन्त्यमा अर्जेन्टिनाको ब्युनर्स आयर्समा हुने जी–२० सम्मेलनमा थप छलफल हुने बताएका थिए ।

विदेश

श्रीलंकामा रक्तपात हुने चेतावनी

- एएफपी

कोलम्बो – श्रीलंकाका अपदस्थ प्रधानमन्त्री रनिल विक्रमासिंघेले संविधानविपरीत राज्य नियन्त्रण गर्न खोजे रक्तपात हुने चेतावनी दिएका छन् । मुलुकमा सृजना भएको राजनीतिक तथा संवैधानिक संकट संवैधानिक तबरबाट नै समाधान गर्न उनले मागसमेत गरेका छन् । जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री विक्रमासिंघेलाई गतसाता राष्ट्रपति मैत्रीपाल सिरिसेनाले बर्खास्त गरी पूर्वराष्ट्रपति महिन्दा राजापाक्षलाई नियुक्त गरेका थिए ।

विदेश

भुटानको मन्त्रिपरिषद्मा दुई नेपालीभाषी

- एजेन्सी

थिम्पु – भुटानका प्रधानमन्त्री लोटे छिरिङले मन्त्रिपरिषद्मा २ जना नेपालीभाषी मन्त्री चयन गरेका छन् । ड्रुक न्यामरुप छोग्पा (डीएनटी) पार्टीका अध्यक्ष समेत रहेका लोटेलाई भुटानका राजा जिग्मे खेसर नाम्गेल वाङचुकलले गत सोमबार प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त गरेका थिए । लोटेले गठन गरेको ११ सदस्यीय मन्त्रिपरिषद्मा नेपालीभाषी सांसद लोकनाथ शर्मा र जयवीर राईलाई मन्त्री चयन गरेका हुन् । उनले भुटानमा नेपालीभाषीको संख्या करिब ३० प्रतिशत रहेको उल्लेख गर्दर्ै उनीहरूलाई प्रतिनिधिका रूपमा मन्त्री चयन गरिएको जनाए । पार्टीले शनिबार सार्वजनिक मन्त्रिपरिषद् सदस्यमा लोकनाथ शर्मालाई आर्थिक मामिला र जयवीर राईलाई शिक्षामन्त्री नियुक्त गर्ने निर्णय गरिएको उल्लेख गरेको हो । मन्त्रिपरिषद्मा एक महिला मन्त्री चयन भएकी छन् । उनलाई स्वास्थ्य मन्त्रालयको जिम्मेवारी दिइएको पार्टीद्वारा जारी विज्ञप्तिमा उल्लेख छ । मन्त्रिपरिषद्का सदस्यहरूको नामावली सार्वजनिक गर्दै लोटेले ‘परिवर्तन आवश्यकताबारे धेरै कुराकानी गरेको’ बताए । उनले भने, ‘अब आफैंलाई परिवर्तन गरौं ।’

लोटे बंगलादेश र अस्ट्रेलियामा अध्ययन गरेका चिकित्सकसमेत हुन् । सन् २०१३ मा राजनीतिमा प्रवेश गर्नुअघि छिरिङले मोन्गार अस्पतालमा कन्सल्टेन्ट सर्जनका रूपमा काम गरेका थिए । गत सेप्टेम्बर १५ र अक्टोबर १८ मा संसद्का ४७ सिटका लागि भएको चुनावमा डीएनटीले ३० सिट जितेको थियो । त्यसमध्ये ९ नेपालीभाषी छन् ।

विदेश

‘इरानमाथि इतिहासकै कडा प्रतिबन्ध’

- बीबीसी

वासिङ्टन – अमेरिकाले सन् २०१५ मा इरानसँग भएको परमाणु सम्झौतापछि हटाएका प्रतिबन्ध पुन: लगाउने
जनाएको छ । अमेरिकी राष्ट्रपति कार्यालय हाइटहाउसले त्यस्ता प्रतिबन्धहरू ‘इरानविरुद्ध लगाएका हालसम्मकै कडा’ हुने जनाएको छ । उसका अनुसार यस्ता प्रतिबन्धहरू इरान तथा इरानसँग व्यापार गर्ने हरेक देशविरुद्ध हुने जनाएको छ । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले टीटरमा शनिबार लेखेका छन्, ‘प्रतिबन्ध आउँदै छ ।’

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले गत मेमा इरानी परमाणु सम्झौताबाट अमेरिका अलग भएको घोषणा गरेका थिए । उनले इरानले ‘अन्तरमहादेशीय क्षेप्यास्त्र निर्माण कार्यक्रम निर्माण नरोकेको तथा छिमेकी देशमाथि निरन्तर हस्तक्षेप गरेको’ दाबी गरेका थिए ।

युरोपेली संघका राष्ट्रहरूले भने यसअघि आफूहरू नै इरानसँगको वैधानिक व्यापारको पक्षमा रहेको जनाएका थिए । सन् २०१५ मा भएको परमाणु सम्झौतामा बेलायत, फ्रान्स, जर्मनी, रूस र चीन पक्ष राष्ट्र थिए । उनीहरूले अमेरिकालाई सम्झौताबाट अलग नहुन आग्रहसमेत गरेका थिए । इरानका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अलि खामेनीले ट्रम्पका कारण अमेरिकाले आफ्नो प्रतिष्ठा गुमाउँदै गएको प्रतिक्रिया दिएका छन् । उनको ट्वीटर पेजमा उल्लेख छ, ‘अमेरिकाका वर्तमान राष्ट्रपति ट्रम्पले उदारवादी प्रजातन्त्र र अमेरिकाको बचेखुचेको प्रतिष्ठालाई बदनाम बनाएका छन् ।’ अमेरिकाद्वारा तेल लगायतका सामानमा सोमबारदेखि लागू गर्ने भनेको पछिल्लो प्रतिबन्ध असफल हुने खामेनीले दाबी गरे । उनले इरान र अमेरिकाबीचको विवाद ४० वर्ष पुरानो भए पनि इरानलाई असफल बनाउन वासिङ्टन विफल भएको उनको भनाइ छ ।

Page 13
समाचार

उच्छृङ्खल गतिविधि गर्ने विदेशी खेदिए

- वीरेन्द्र केसी

अर्घाखाँची - खोलामा उच्छृंखल गतिविधिमा संलग्न रहेको पाइएपछि २५ देशका ३७ विदेशी महिला र पुरुषलाई प्रहरीले नियन्त्रणमा लिई जिल्लाबाहिर पठाएको छ । शीतगंगा नगरपालिका ६, सिद्धाराको गोवाङ र बुच्ची खोलामा नाङ्गै भएर उनीहरू आपसमा अश्लील गतिविधिमा संलग्न थिए । गाउँलेले हेर्नै नमिल्ने गरी खुला स्थानमा उच्छृंखल गतिविधि गरेको पाएपछि प्रहरीलाई खबर गरेको बताए ।

घुम्ने नाममा कोही ठाडाको चाक्ला त कोही दाङको भालुबाङबाट सिद्धारा आएका थिए । स्थानीय प्रशासनको अनुमतिबिना केही दिनदेखि टेन्ट नै टाँगेर विदेशीहरू त्यहाँ बसेका थिए । रेन्बो ग्रुपमार्फत ती विदेशी शीतगंगा आएका थिए । प्रमुख जिल्ला अधिकारी खिमराज भुसालले विदेशी सबैलाई नियन्त्रणमा लिई सम्झाइबुझाइ जिल्लाबाहिर पठाएको बताए । ‘विदेशी नागरिकलाई काठमाडांै बस्ने सुशान्त पौडेलले यहाँ सबै काम गर्न मिल्छ, केही हुँदैन भनेर ल्याएका रहेछन्,’ प्रजिअ भुसालले भने, ‘सार्वजनिक स्थलमा उच्छृंखल गतिविधि गर्न हाम्रो कानुनले दिंदैन । तसर्थ, उनीहरूलाई सम्झाइबुझाइ पठाइयो ।’

खोलामा नाङ्गै नुहाउने, माटो दल्ने, तस्बिर खिच्ने र यौन क्रियाकलाप गरेको स्थानीयले देखेका थिए । ‘बुझ्दा विदेशी नागरिकको दोष देखिएन, कानुनका बारेमा जानकारी दिई सम्झायांै र बस चढाएर काठमाडौं पठायौं,’ प्रजिअ भुसालले भने, ‘कानुनविपरीत गतिविधि गर्न लगाउने चार नेपाली दोषी देखिए ।’सिद्धारामै जन्मिएर हाल कपिलवस्तु बस्ने मोतीराम गैरेले विदेशीलाई उच्छृंखल गतिविधि गर्न सिद्धाराको आफ्नै जग्गा उपलब्ध गराएका थिए । विदेशीलाई नेपाल भित्र्याएर विभिन्न ठाउँको नक्सा बनाएर घुमाउने मुख्य व्यक्ति पौडेल, सहयोगी गैरे, कलैयाका दीपेन्द्र सुनार र शालिकराम पोखरेललाई कानुनविपरीत क्रियाकलाप गर्न लगाएको भन्दै प्रहरीले नियन्त्रणमा लिई अनुसन्धान थालेको छ ।

समाचार

बघौडाको दैनिकी बेहाल

- कान्तिपुर संवाददाता

बाँके – भौगोलिक हिसाबले सुगम भएर पनि यहाँको नरैनापुर गाउँपालिका विकटमा पर्छ । यहाँको जीवनशैली कठिन छ । यहाँ कर्मचारी बस्न मान्दैनन् । आएका कर्मचारी पनि विकट भन्दै केही दिनमै फिर्ता जान्छन् । यातायात नियमित सञ्चालन हुने सडक छैन । गाउँपालिका बिजुलीविहीन छ । प्राथमिक स्वास्थ्य चौकीमा चिकित्सक छैनन् । गाउँपालिकामा एउटै उच्च मावि छैन ।

साक्षरता प्रतिशत न्यून छ । यहाँको ३५ हजार जनसंख्यामध्ये १३ हजार सर्वसाधारण अक्षर चिन्दैनन् । आम्दानीको स्रोत छैन । खानेपानी भरपर्दो छैन । गरिबी छ । जसले यहाँका सर्वसाधारणको औसत आयु कम छ । प्रदेश ५ को औसत आयु ६७ वर्ष छ । ‘भूगोलका हिसाबले सुगम देखिन्छ । तर, यातायातलगायत दृष्टिकोणले अति विकट छ,’ नरैनापुर गाउँपालिकाका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत दल बस्नेतले भने, ‘नेपालगन्जबाट कर्णाली आउजाउ गर्न सहज छ । तर, यहाँ पुग्न मुस्किल छ ।’ बर्खामा यहाँ सडक सम्पर्क विच्छेद हुन्छ ।

स्थानीय बासिन्दा भारतीय बाटो प्रयोग गर्न बाध्य छन् । ‘गैरसरकारी संस्थाको नजरमा यो ठाउँ परेको छैन,’ बस्नेतले भने, ‘अन्तर्राष्ट्रिय तथा राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थालाई आउन आग्रह गरिरहेका छौं ।’ पश्चिमतर्फ डुडुवा र उत्तरतर्फ राप्ती सोनारी गाउँपालिका छन् । दक्षिण र पूर्वतर्फ भारतीय सीमा छ । कटकुइँया, लक्ष्मणपुर, कालाफाँटा, नरैनापुर, मटेहिया र गंगापुर गाविस गाभेर नरैनापुर गाउँपालिका बनाइएको हो । विकट भएकाले उक्त क्षेत्रलाई बघौडा (बाघ बस्ने ठाउँ) भनिन्छ । प्रदेश सांसद कृष्णा केसीले यहाँको समस्या समाधानका लागि सदनमा आवाज उठाइरहेको दाबी गरिन् । ‘कर्णाली आफंैमा विकट क्षेत्र हो । तर, त्यहाँबाट सरुवा भएर आउने कर्मचारी नरैनापुरमा बस्न नमानेपछि यो ठाउँ कति विकट छ, आफंै अनुमान गर्न सकिन्छ,’ उनले भनिन्, ‘यस क्षेत्रलाई मुलुकको मूलधारमा ल्याउन सरकारले विशेष कार्यक्रम ल्याउन आवश्यक छ ।’

गाउँपालिकाभरि एउटै पक्की सडक छैन । नजिकै भारतीय क्षेत्र झलमल्ल छ । त्यता पक्की सडक र व्यवस्थित बजार छन् । यहाँका बासिन्दा त्यही बजारमा निर्भर छन् । ‘यहाँका जनता पछाडि छन् । बिजुली छैन । शिक्षा, रोजगार केही छैन,’ गाउँपालिका प्रमुख इस्तियाक अहमद साहले भने, ‘सुविधा नभएपछि सरकारी कर्मचारी आउन मान्दैनन् । समस्यै समस्या छ ।’ डेढ वर्षमा शिक्षा, स्वास्थ्यलगायत क्षेत्रमा सुधार ल्याउन प्रयास गरेको उनले बताए । ‘तर, सरकार नलाग्दासम्म हाम्रो एक्लो प्रयासले केही हुन सक्दैन,’ उनले भने । विकट क्षेत्रको स्थलगत अनुगमनका लागि पुगेका प्रमुख जिल्ला अधिकारी मदन भुजेल यहाँको अवस्था देखेर चकित परे ।

यहाँ हाट लाग्छन् । मुस्किलले नेपाली रुपैयाँ चल्छ । आधारभूत माग पूरा नभएपछि स्थानीय निराश छन् । राजनीतिक दल, सरकारी अधिकारीलगायतले विभेद गरेको गुनासो छ । सडक, बिजुली, शिक्षा, स्वास्थ्य सुविधासमेत दिन नसकेपछि सर्वसाधारणमा आक्रोश बढ्दै गएको छ । मुलुक संघीय स्वरूपमा गइसकेको छ । यहाँका बासिन्दालाई आफ्नै मुलुक पराइ छ । दैनिकी कष्टकर छ । जीवन बेहाल छ । स्थानीय नेपाली बोल्दैनन् । राज्यको उपेक्षाले नेपाली भएको अनुभूति गर्न नपाएको स्थानीयले बताए ।

बघौडावासीले उपेक्षित महसुस गरेका छन् । यहाँका विद्युत्, सडक, शिक्षा र स्वास्थ्यलगायत समस्या राजनीतिक मुद्दा बन्दै आएका छन् । ती मुद्दा सम्बोधन नहुँदा स्थानीयको दलहरूप्रतिको विश्वास तोडिएजस्तो छ । हुलाकी राजमार्ग निर्माण हुन सके यस क्षेत्रको कायापलट हुने विश्वास गरिएको छ । नेपालगन्ज हुलाकी राजमार्ग आयोजना कार्यालयले हुलाकी सडक ७.५ मिटर चौडाइ र ३ दशमलव ७५ मिटर कालोपत्रे गरिने योजना रहेको जनाएको छ ।

Page 14
समाचार

लापरबाहीले बनेन पुल

८ वर्षमा २५ प्रतिशत काम
- एलिसा श्रेष्ठ
संखुवासभा र भोजपुरको बीचमा रहेको अरुण नदीको लम्सुवाघाटमा निर्माणाधीन पुल । लापरबाहीका कारण ८ वर्षमा पनि पुल बन्न सकेको छैन ।तस्बिर : एलिसा/कान्तिपुर

भोजपुर - संखुवासभाको सीमामा रहेको अरुण नदीमा पर्ने लम्सुवाघाटको मोटर पुलको काम ८ वर्षमा २५ प्रतिशतमात्र भएको छ । ०६७ असार २५ मा ३ वर्षभित्र सक्ने गरी स्वच्छन्द निर्माण कम्पनीले ठेक्का लिएको थियो । उक्त सम्झौताको ८ वर्ष बित्दा पनि काम पूरा हुन सकेको छैन । पुलको ०६७ मा तत्कालीन उपप्रधान एवं भौतिक योजना तथा निर्माणमन्त्री विजयकुमार गच्छदारले शिलान्यास गरेका थिए । लामो समय निर्माण रोकिएपछि पुलको डिजाइन परिवर्तन गरी समय थपिएको थियो । ८ वर्ष अवधिमा ७ पिलर मात्र उठाइएको छ । पिलर राख्ने र खाल्डो खन्ने क्रममा ढुंगा भेटिएको भन्दै ठेकेदारले काम छोडेका थिए । पुल निर्माण ०७० असार २५ सम्ममा सक्नुपर्ने हो तर विभिन्न कारण देखाउँदै काम नगरेपछि ०७४ असार २४ सम्म समय थप गरिएको थियो ।

उक्त समयमा पनि पुलको काम पूरा हुन सकेन । अझै निर्माण कम्पनीको काम सक्ने छाँट देखिँदैन । ४ पिलर १६ मिटर गहिराइसम्म गाडिनुपर्नेमा आधा खन्दै ठूला चट्टान भेटिएको भन्दै पुन: काम रोकिएको हो । उक्त पुल निर्माण भए षडानन्द नगरपालिका, साल्पासिलिछो गाउँपालिकावासीलाई आउजाउमा सहज हुने देखिन्छ । केउरेनीपानी, मूलपानी, देउरालीलगायत क्षेत्र कृषि उत्पादनका लागि उर्वर छन् । यातायात सुविधा नहुँदा उत्पादन राम्रो भए पनि बजार पुग्न पाएको छैन ।

स्थानीय उत्पादनका साधन स्थानीयस्तरमै खपत गर्नुपर्ने, निर्यात गर्दा कठिनाइ बेहोर्नुपर्ने, डुंगाको सहयोगमा सामान वारपार गर्नुपर्ने जस्ता समस्याले विकासमा अगाडि बढ्न नसकेको स्थानीय पुष्प हलिदे बताउँछन् । उनले भने, ‘निर्माण सुरु हुँदा देखिएको उत्साह पनि सेलाउँदै गएको छ । त्यस क्षेत्रबाट निर्वाचित भएर गएका केन्द्र प्रदेश तथा स्थानीय तहका प्रतिनिधिहरूले समेत पुल निर्माणमा चासो दिएका छैनन् ।’ ८ वर्षमा २५ प्रतिशत काम भएको भनिए पनि त्यति काम भएको छैन । ‘कामदारहरू पनि दिनमा ३ देखि ४ जना भन्दा बढी लगाउँदैन, वर्षमा ४ महिना पनि काम हुँदैन,’ उनले भने ।
षडानन्द नगरपालिका प्रमुख वीरबल राईले पुल बन्ने सम्भावना कम रहेको बताए । पटकपटक ताकेता गर्दै आएको र अन्त्यमा आएर पुल निर्माणको नक्सा अर्काे बनाउनुपर्ने बताउँछन् । ‘प्राविधिक त्रुटिहरू धेरै भएकाले यो पुलको विकल्पमा अन्य ठाउँमा सार्ने योजना भइरहेको छ,’ उनले भने । यता, पुल निर्माण कम्पनीले पुरानै डिजाइनअनुसार निर्माण गर्न नसकिने भएकाले काम रोकिएको बताउँदै आएको छ । कम्पनीका इन्जिनियर अजय लामिछाने भन्छन्, ‘डिजाइन परिवर्तनको प्रक्रियामा हामी लागेका छौं, डिजाइन परिवर्तन नभए काम गर्न सकिँदैन ।’ १३ करोड ५ लाख रुपैयाँमा पुल निर्माण गर्ने गरी पहिलोपटक सम्झौता गरिएको थियो । समय थपिएसँगै पुलको लागत १६ करोड ६३ लाख पुर्‍याइएको छ ।

अर्को पनि उस्तै
१ सय ५७ मिटर लम्बाइ रहेको पुलको निर्माण कार्य नहुँदा उक्त पुलसँगै जोडिने ९० मिटरको अर्को खण्डको पुलको ठेक्का लगाउन सकिएको छैन । संखुवासभा र भोजपुर आवतजावत गर्ने सर्वसाधारणले हिउँदमा जोखिमपूर्ण डुंगाको सहारा लिनुपर्छ भने वर्षामा करिब अढाई घण्टाको बाटो घुमेर सतीघाटको झोलुंगे पुलबाट वारपार गर्नुपरेको छ । ३ वर्षमा काम सकिने भनिएको उक्त पुल ८ वर्ष बित्दा पनि नबनेपछि मठेटार, भोटेगाउँ र अर्चलेका विद्यार्थी २ घण्टा लामो बाटो घुम्न बाध्य छन् । हिउँदमा जोखिमपूर्ण भए पनि डुंगाबाट दैनिक ५० बढी विद्यार्थी आवतजावत गर्ने गरेको डुंगा चालक बलबहादुर कुमाल बताउँछन् । उनले भने, ‘पुल बने निकै सहज हुन्थ्यो, विद्यार्थीलाई विद्यालय जान बिहान ७ बजे घरबाट हिँड्नु पर्दैनथ्यो ।’ डुंगामा विद्यार्थीका लागि नि:शुल्क व्यवस्था गरिएको कुमालले बताए ।

समाचार

शिलान्यासको १७ वर्ष

- अवधेशकुमार झा

सप्तरी - शिलान्यास भएको १७ वर्ष बित्दा पनि सप्तरीको तिलाठीस्थित तृप्ती मेमोरियल नाक, कान, घाँटी अस्पतालको निर्माण सुरु हुन सकेको छैन । यस अवधिमा अस्पतालका लागि छुट्टयाइएको जग्गालाई चारैतिरबाट पर्खालले घेर्ने र त्यसभित्र एउटा घरको स्वरूप निर्माणबाहेक अरू कुनै काम हुन सकेको छैन । एक वर्षभित्र सञ्चालनमा ल्याउने गरी सन् २००१ मा उक्त अस्पतालको शिलान्यास भएको थियो ।

आँखा, नाक, कान र घाँटीको उपचारका लागि सगरमाथा अञ्चल र जनकपुर अञ्चलमा एकै ठाउँमा छुट्टै विशेषज्ञसहितको अस्पताल नभएपछि सप्तरी सदरमुकाम राजविराजदेखि १० किमि दक्षिण नेपाल–भारत सीमावर्ती गाउँ तिलाठीमा अस्पतालका लागि सोही ठाउँका डा. अनिलकुमार झाको परिवारले तथा अन्य स्थानीयले साढे ३ बिघा जग्गा दान दिएका थिए ।

२००१ मा बीपी कोइराला नेत्र अध्ययन केन्द्रका तत्कालीन प्रमुख डा. शशांक कोइरालाले शिलान्यास गरेका थिए । ‘गाउँमै विशेषज्ञ सेवासहितका अस्पताल खुल्न लागेको खबरले स्थानीय उत्साही थिए,’ नीरजकुमार झाले भने । तर १७ वर्ष बितिसक्दा पनि निर्माण अघि नबढ्दा अस्पताल सञ्चालनमा द्विविधा उत्पन्न भएको छ ।अस्पतालका अध्यक्ष डा. अनिलकुमार झाले अस्पताल चाँडै सञ्चालनमा आउने दाबी गरे । उनले तिलाठी कोइलाडी गाउँपालिकाको वडा नम्बर १ ले भवन निर्माणमा सहयोग गर्ने आश्वासन दिएको बताए । यद्यपि तिलाठी कोइलाडी गाउँपालिका अध्यक्ष सतीशकुमार सिंहले उक्त अस्पताल निर्माणका लागि बजेट दिने विषयमा कुनै छलफल नभएको बताए ।

 

समाचार

साइपाल हिमाल आरोहण असफल

- कान्तिपुर संवाददाता
आरोही एडुर्ने पासवन र जर्जसँग आधारशिविरमा तस्बिर खिचाउँदै बझाङी आरोही चेली ।तस्बिर : वसन्तप्रताप सिंह/कान्तिपुर

बझाङ - ७ हजार ३१ मिटर अग्लो साइपाल हिमाल आरोहणको प्रयास गरिरहेको एक टोली असफल भई फर्किएको छ । करिब २५ दिनदेखि आरोहणको प्रयास गरिरहेका अमेरिकी र क्यानेडियन टोली हिमाल आरोहण गर्न असफल भएका हुन् । अमेरिकी फोरेस्ट सी कोट्सको नेतृत्वमा रहेको टोली दक्षिणी मोहडाबाट साइपाल आरोहणका लागि अक्टोबर ३ मा आधारशिविर पुगेको थियो । अमेरिकी स्की खेलाडी विलियम एस लासेल्स, ट्यालेर जोन, वेनार्ड स्ट्राग्वलेवस्की, जोन्सन थम्पसन र क्यानडाका चाड सार्यस सम्मिलित टोलीले हिमालको चुचुरोमा पुगेर स्कि खेल्दै फर्कने योजना बनाएको थियो ।

अक्टोबर २७ को बिहान आरोहण दलका सदस्यमध्ये ट्यालेर जोन र वेनार्ड स्ट्राग्लेवस्की ६ हजार ७ सय मिटरसम्म पुगेका थिए । अप्रत्याशित रूपमा तापक्रम घटेको र तीव्र हावा चलेका कारण उनीहरू चुचुरोमा पुग्न नसकी फर्किएका थिए । यो अवधिमा उनीहरूले ३ पटक साइपाल आरोहणको प्रयास गरेको तर सबै प्रयास विफल भएको आरोहण दलका सहयोगी दिलबहादुर थापामगरले बताए । ‘६० डिग्रीभन्दा बढी भिरालो भएकाले दक्षिणी मोहडाबाट साइपाल आरोहण गर्न उसै पनि गाह्रो छ,’ उनले भने, ‘त्यसैमाथि लगातार हिमपात हुने र तीव्र हावा चल्ने भएकाले हाम्रो टोली चुचुरोमा पुग्न सकेन ।’ दिउँसो १ घण्टा र बिहान सबेर एक/डेढ घण्टा जति मात्र हावा बन्द हुने र त्यो समय चुचुरोसम्म पुग्न नसकिने उनको भनाइ छ । अमेरिकी र क्यानेडियन टोली असफल भए पनि ४ बझाङी चेलीसहितको टोलीले भने आरोहणको प्रयास गरिरहेको छ । जिल्लामै पहिलोपटक साइपाल गाउँपालिकाका लक्ष्मी बुढा, संगीता रोकाया, सुर्मा गाउँपालिकाकी पवित्रा बोहरा र तल्कोटकी सरस्वती थापाले साइपालको दक्षिणी मोहडाबाट कात्तिक तेस्रो सातातिर आरोहणको प्रयास गर्नेछन् । यो हिमालको दक्षिणी मोहडाबाट हालसम्म कसैले पनि आरोहण गर्न सकेको छैन ।

उनीहरूलाई आरोहणमा सहयोग गर्न संसारभरका ८ हजार मिटरभन्दा बढी उचाइका सबै १४ हिमाल चढेर विश्व रेकर्ड कायम गरिसकेका गिनिज बुुक रेकर्डधारी स्पेनिस नागरिक जर्ज इगोचेएगा र ८ हजार मिटरभन्दा माथिकै सबै हिमाल चढिसकेकी एडुुर्ने पासवनलगायत १२ आरोहीको टोली साइपाल बेसक्याम्प रहेको क्षेत्र औंलागाड पुगेको छ । टोलीमा इटालीकी ७५ वर्षीया ओडिना ग्रोसो पनि सहभागी छिन् ।
आरोहण दलमा १० पटक सगरमाथाको सफल आरोहण गरिसकेका पेछोम्बे शेर्पासहितका ५ अनुभवी शेर्पाको टोलीसमेत छ । शेर्पाहरूले आरोहण मार्गमा डोरी टाँग्ने काम गरिरहेको र आधारशिविरबाट दलका सदस्यहरू करिब ५ हजार ५ सय मिटरको उचाइमा रहेको हाइक्याम्पमा पुगेका पर्यटन विभागका सम्पर्क अधिकृत मुकेश डंगोलले बताए । यो टोली करिब १५ दिन साइपाल क्षेत्रमा रहने र मौसमअनुकूल हुनेबित्तिकै आरोहणको प्रयास गर्ने लाक्पा नोर्बु शेर्पाले जानकारी दिए । उनले दिनहुँजसो भइरहेको हिमपात र तीव्र हावाका कारण आरोहण मार्गमा डोरी टाँग्ने काममा समस्या भइरहेको बताए ।

भरियाको ज्यान गयो
साइपाल आरोहण टोलीको सामान बोकेर फर्कंदै गरेका एक भरियाको भीरबाट लडेर मृत्यु भएको छ । मृत्यु हुनेमा तल्कोट गाउँपालिका ३ का ३२ वर्षीय पुरन खत्री रहेको प्रहरीले जनाएको छ । प्रहरीका अनुसार तल्कोट ७ मा पर्ने सुनपानी भन्ने ठाउँको भीरबाट करिब ३ सय ५० मिटर तल खसेर उनको ज्यान गएको हो । उनी आरोहणको असफल प्रयास गरी फर्कंदै गरेको अमेरिकी र क्यानेडियन टोलीको भारी लिएर साइपालबाट फर्कंदै थिए ।उनी मंगलबार साँझै भीरबाट लडेका थिए । सँगै गएका अरू भरियाले उनी हराएको खबर प्रहरीलाई गरेपछि बुधबार दिउँसो मात्र उनको शव फेला परेको प्रहरी निरीक्षक नयनबहादुर साउदले बताए । शव पोस्टमार्टमका लागि जिल्ला अस्पताल ल्याइने र घटनाको थप अनुसन्धान गरिने साउदको भनाइ छ ।

 

समाचार

शिक्षण अस्पतालमा आईसीयू

कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान
- कान्तिपुर संवाददाता

जुम्ला - कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान, शिक्षण अस्पताल जुम्लाले आईसीयू सेवा सुरु गरेको छ । अस्पतालमा चौबीसै घण्टा विद्युत्को व्यवस्था र आवश्यक उपकरण जडान भएपछि सेवा सञ्चालन गरिएको हो । आईसीयू सेवा सुरु भएसँगै जटिल प्रकारका बिरामीको उपचारमा सहज भएको छ । अस्पतालमा दक्ष जनशक्ति हुँदाहुँदै पनि आईसीयू नहुँदा बिरामीलाई जिल्लाबाहिर रेफर गर्नुपर्ने बाध्यता थियो । अस्पतालका मेडिकल डाइरेक्टर डा. पुजन रोकायाका अनुसार साता दिनअघिदेखि भेन्टिलेटरसहितको आईसीयू सेवा परीक्षण गरिएको थियो । परीक्षण सफल भएपछि बिरामीको उपचार थालिएको उनले बताए । अत्याधुनिक ल्याबसहितको आईसीयू सेवा सञ्चालनमा ल्याइसकेकाले जटिल प्रकारका बिरामीको उपचार सहज हुने उनले बताए ।

प्रतिष्ठानका रजिस्ट्रार विश्वराज काफ्लेले आईसीयू सुरु गरेपछि जस्तोसुकै बिरामीको पनि जुम्लामै सबै उपचार सम्भव भएको बताए । आईसीयू सेवा नहुँदा जटिल प्रकारका बिरामीको शल्यक्रिया भए पनि राख्न सक्ने अवस्था थिएन । ‘यसअघि जुम्ला अस्पतालमै उपचार सम्भव भएका बिरामीले दबाब र प्रभावमा परेर बाहिर रेफर गर्न लगाउँथे,’ उनले भने, ‘अब बिरामीले कम खर्चमै गुणस्तरीय र भरपर्दो उपचार सेवा पाउने भएका छन् ।’ उनका अनुसार आईसीयू सेवा नहुँदा जटिल प्रकारका बिरामी राख्न समस्या थियो । अब सबै प्रकारका बिरामी राख्न मिल्ने कक्ष नै तयार भइसकेको अस्पतालले जनाएको छ । पछिल्लो एक सातामा अस्पतालमा झन्डै ९० नयाँ उपकरण भित्रिएका छन् । अस्पतालका अनुसार ल्याबका उपकरण पर्याप्त नहुँदा अधिकांश रोगको परीक्षण गराउन नेपालगन्ज पठाउनुपर्ने बाध्यता थियो । रिपोर्ट प्राप्त गर्न धेरै दिन लाग्ने गरेकामा अब सबै रोगको परीक्षण जुम्लामै हुनेछ ।

आईसीयूको सामग्री महिना दिनअघि आइपुगे पनि विद्युत् समस्या र जडान गर्ने इन्जिनियर समयमै नआउँदा सञ्चालनमा आउन सकेको थिएन । आईसीयूमा स्टाफ नर्स र विशेषज्ञ चिकित्सक चौबीसै घण्टा खटाइएको छ । बिरामीलाई अक्सिजन अभाव हुन नदिन अक्सिजन प्लान्ट पनि जडान गर्न थालिएको छ । कात्तिकभित्रै अक्सिजन प्लान्ट जडान गरी सञ्चालनमा ल्याउने तयारी भइरहेको अस्पतालले जनाएको छ । सिटी स्क्यान सेवा सञ्चालनका लागि मेसिन खरिद प्रक्रिया पूरा भइसकेकाले मंसिरदेखि सुरु हुने अस्पतालले जनाएको छ । तत्कालका लागि आईसीयू कक्षमा ३ बेड राखिएको छ । आईसीयूमा उपचार गराएबापत बिरामीबाट प्रतिदिन २ हजार रुपैयाँ शुल्क लिइने अस्पतालले जनाएको छ ।

समाचार

बलात्कार आरोपमा पक्राउ

छोटकरी
- कान्तिपुर संवाददाता

दमक– नाता पर्ने युवतीलाई बलात्कार गरेको आरोपमा झापा गौरीगन्ज गाउँपालिका ६ खजुरगाछीका ५० वर्षीय चैतु ताजपुरिया पक्राउ परेका छन् । उनलाई शुक्रबार प्रहरीले पक्राउ गरेको हो । ताजपुरियाले छिमेकी गौरादह नगरपालिकाकी १८ वर्षीया युवतीलाई बलात्कार गरेको आरोप लागेको इलाका प्रहरी कार्यालय गौरीगन्जका प्रहरी निरीक्षक टेकेन्द्र पौडेलले जानकारी दिए । युवती ५ महिनाको गर्भवती रहेको प्रहरीले जनाएको छ । पीडित युवतीका बुवाले आफ्नी छोरीलाई बलात्कार गरेको भनी ताजपुरियाविरुद्ध प्रहरी कार्यालयमा लिखित उजुरी दिएका थिए । पीडित युवती आफन्त पर्ने भएकाले ताजपुरियाको घर आउने गर्थिन् । त्यसरी आएका बेला युवतीलाई ताजपुरियाले बलात्कार गरेको बताइएको छ ।

समाचार

सासू–बुहारीको मृत्यु

छोटकरी
- कान्तिपुर संवाददाता

डडेलधुरा – एक दिनअघि बेपत्ता भएकी बुहारी खोज्न गएकी एक महिला शुक्रबार जंगलमा झुन्डिएको अवस्थामा फेला परेकी छन् । प्रहरीका अनुसार बैतडी श्रीकेदार गाउँपालिका ४ कि ५२ वर्षीया पार्वती भट्ट दशरथचन्द नगरपालिकाको झल्कोट जंगलमा झुन्डिएको अवस्थामा फेला परेकी हुन् । बुधबार घाँस काट्न गएकी उनकी बुहारी निर्मला पनि बिहीबार जंगलमा झुन्डिएको अवस्थामा भेटिएकी थिइन् । साँझ अबेरसम्म पनि बुहारी घर नफर्केपछि खोज्न गएकी सासू पार्वती दोस्रो दिन झुन्डिएको अवस्थामा फेला परेकी थिइन् । ‘एउटै जंगलको छुट्टाछुट्टै ठाउँमा सासू–बुहारी झुन्डिएको अवस्थामा फेला परेका हुन्,’ प्रहरी नायब उपरीक्षक नेत्रमणि गिरीले भने, ‘घटनाका विषयमा अनुसन्धान भइरहेको छ । घटना रहस्यमय देखिएको छ ।’

 

Page 15
अर्थ वाणिज्य

बढ्दै फिक्स्ड ब्रोडब्यान्डका उपभोक्ता

- विजय तिमल्सिना

दुई वर्षमा फिक्स्ड ब्रोडब्यान्डका उपभोक्ता तीन गुणाले बढेको नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणले जनाएको छ । नेपालका कुल इन्टरनेट प्रयोगकर्तामध्ये फिक्स्ड ब्रोडब्यान्डका करिब २० प्रतिशत छन् । गुणस्तरीय इन्टरनेट प्रयोग गर्ने उपभोक्ताको चाहनाले वायर्ड ब्रोडब्यान्डतर्फ आकर्षण बढेको विज्ञहरू बताउँछन् ।

प्राधिकरणले सहरी क्षेत्रमा १० एमबीपीएस गतिको इन्टरनेट र ग्रामीण क्षेत्रमा ५१२ केबीपीएसको इन्टरनेटलाई ब्रोडब्यान्ड परिभाषित गरेको छ । उच्च गतिको इन्टरनेट सुविधा लिने गरी घर वा कार्यालयमा केबल, अप्टिकल फाइबरजस्ता प्रविधिबाट लिइएको इन्टरनेट सुविधा नै फिक्स ब्रोडब्यान्ड हो ।

इन्टरनेट सेवा प्रदान गर्ने नेपालका दुई दर्जन बढी सेवा प्रदायकका कुल ग्राहक करिब ५ लाख पुगेको प्राधिकरणको तथ्यांक छ । भदौसम्म ३० वटा इन्टरनेट सेवा प्रदायकहरूका कुल ग्राहक संख्या ४ लाख ८६ हजार बढी छन् । नेपाल टेलिकमले पनि यस्तै खालको एडीएसएल सेवा दिइरहेको छ । एडीएसएल सेवातर्फ उसका कुल ग्राहक करिब २ लाख छन् ।

फिक्स वायर्ड इन्टरनेटबाट नेपालका करिब करिब ३४ लाख जनसंख्या लाभान्वित भएको प्राधिकरणको तथ्यांक छ । फिक्स वायर्ड ब्रोडब्यान्डको लाइनबाट करिब ५ जना लाभान्वित हुने अनुमानका आधारमा यो तथ्यांक निकालिएको हो ।

फिक्स ब्रोडब्यान्डका ग्राहक बढदै गएको भए पनि नेपालका अधिकांश इन्टरनेट प्रयोगकर्ता मोबाइल डाटामा निर्भर छन् । प्राधिकरणको तथ्यांकअनुसार नेपालका कुल इन्टरनेट प्रयोगकर्ता करिब १ करोड ५६ लाखमध्ये ७८ प्रतिशतले मोबाइलबाट इन्टरनेट चलाउँछन् । यसमा थ्री जी प्रयोगकर्ताको संख्या करिब एक करोड र फोरजी प्रयोगकर्ताको संख्या १९ लाख बढी छ ।

फिक्स ब्रोडब्यान्डमा सबैभन्दा धेरै ग्राहक बनाउने इन्टरनेट सेवा प्रदायक वल्र्डलिंक कम्युनिकेसन हो । उसका कुल ग्राहक संख्या २ लाख ३७ हजार बढी छन् । यीमध्ये अप्टिकल फाइबरतर्फ मात्रै २ लाख ३२ हजार ग्राहक छन् ।

सूचना प्रविधिका विज्ञ हेमपाल श्रेष्ठ पछिल्ला वर्ष नेपालमा इन्टरनेट आधारभूत आवश्यकता बनिसकेको बताउँछन् । ‘यो आधारभूत आवश्यकताबाट पनि अघि बढेर संवेदनशील पूर्वाधार बनिसकेको छ,’ उनी भन्छन्, ‘सडक, खानेपानी, विद्युतजस्तै इन्टरनेट पनि उस्तै पूर्वाधार हो ।’

अन्य देशमा गरिएको अध्ययनका आधारमा ब्रोडब्यान्ड इन्टरनेटको प्रयोगमा ३ प्रतिशत हुने वृद्धिले अर्थतन्त्रमा १ प्रतिशतको योगदान दिने निष्कर्ष निकालिएको उदाहरण दिँदै उनी नेपालका हरेक क्षेत्रमा इन्टरनेटका प्रभाव देखिन थालेको बताउँछन् । इन्टरनेटको प्रयोगले उत्पादकत्व क्षमता बढ्नुका साथै व्यवसायका नयाँ विकल्पहरू पनि उपलब्ध गराउने भएकाले यसको प्रत्यक्ष प्रभाव अर्थतन्त्रमा पनि पर्ने उनको विश्लेषण छ ।

‘इन्टरनेटको प्रयोगबिना कुनै पनि व्यवसाय अघि बढ्न सक्ने अवस्था छैन,’ उनी भन्छन्, ‘नेपालमा कुनै अध्ययन भएको त छैन तर प्रयोगमा आएको व्यापकताका कारण नेपाली अर्थतन्त्रमा इन्टरनेटको सकारात्मक प्रभाव परेको आकलन गर्न सकिन्छ ।’ पछिल्लो समय अधिकांश व्यवसायले इन्टरनेटमार्फत सेवा दिन थालेको र नेपालमा इकमर्स व्यवसाय पनि फस्टाउँदो अवस्थामा रहनुले यसको पुष्टि गर्ने उनको तर्क छ ।

नेपालमा गुणस्तरीय इन्टरनेट प्रयोगको लागि उपभोक्ता आकर्षित भइरहे पनि प्रगति धिमा गतिमा भएको बताउँछन् । ‘इन्टरनेटको गुणस्तरमा पनि सुधार भएको छ तर सन्तोषजनक छैन,’ उनी भन्छन्, ‘हामीले इन्टरनेट गुणस्तर र मूल्यमा अझैं धेरै गर्न बाँकी छ ।’

भरपर्दो खालको इन्टरनेट प्रयोग गर्ने प्रयोगकर्ताको चाहनाले फिक्स ब्रोडब्यान्डको उपभोक्ता बढेका भए पनि नेपाल भित्रिएको ब्रोडब्यान्डको अधिकांश हिस्सा फेसबुक र युटयुब प्रयोगमा खर्च हुन्छ ।

सबैभन्दा ठूलो इन्टरनेट सेवा प्रदायक वल्र्डलिंकको तथ्यांकअनुसार कम्पनीले वितरण गर्ने ५० प्रतिशत ब्यान्डविथ यटयुबसहित गुगलका अन्य सेवामा खर्च हुँदै आएको छ । साथै फेसबुक प्रयोगमा मात्रै १५ प्रतिशत ब्यान्डविथ खर्च हुने गरेको छ । नेपालमा ब्यान्डविथ खपतको शैली यही प्रकारको भएको इन्टरनेट सेवा प्रदायकहरूको संस्था इस्पानका पूर्वअध्यक्ष विनय बोहोरा बताउँछन् ।

अर्थ वाणिज्य

अदुवाले पायो मूल्य

- कान्तिपुर संवाददाता

इलाम (कास)– मूल्य कम भएका कारण निराश बन्दै गएका कृषक योपटक भने अदुवाले राम्रो मूल्य पाएपछि हर्षित छन् । सिजनको सुरुमा नै अदुवाले यसअघि भन्दा अपत्यारिलो मूल्य पाएको हो ।

अघिल्लो वर्ष प्रतिमन (४० किलो) को ५ सय रुपैयाँसम्म मात्र मूल्य रहेकोमा यो पटक १ मनको ३ हजारसम्म पुगेको हो । ‘यो मूल्य केही वर्षयताको उच्च हो,’ बिब्ल्याँटे बजारका व्यपारी कृष्ण पौडेलले भने, ‘कलिलैमा यति धेरै मूल्य आउला भन्ने कसैले सोचेकै थिएन ।’

माउ अदुवा निकाल्ने सिजनमा पनि उस्तै मूल्य पाएकाले कृषकले थप आम्दानी लिन सकेका छन् । जिल्लाका अधिकांश गाउँको बेसी क्षेत्रमा उत्पादन हुने अदुवाले मूल्य पाएपछि अहिले खन्ने र बजारसम्म पुर्‍याउने चटारो छ । स्थानीय व्यपारीले बारीमै प्रतिमन २ हजारसम्ममा किनेर ब्बिल्याँटे, तीनघरे, फिक्कल, मंगलबारेलगायत बजारमा ३ हजारसम्म बिक्री गरिरहेका छन् ।

यसअघिको मूल्य अनिश्चितताले भने उत्पादन घटेको छ । अघिल्लो वर्ष बिक्री गर्न नै मुस्किल भएकाले कृषकले खेती घटाएका हुन् । ‘गत वर्ष ढुवानीसम्म नउठ्ने भएकाले कृषकले कम मात्र खेती गरे,’ सन्दकपुर ५ जमुनाका कृषक ज्ञानु खनालले भने, ‘डेढ सय मनसम्म अदुवा बिक्री गर्दै गरेकामा योपटक ५० मन मात्र उत्पादन गरेको छु ।’

अर्थ वाणिज्य

हचुवाको भरमा पर्यटकीय गन्तव्य

- कृष्णप्रसाद गौतम,तुलाराम पाण्डे

पर्याप्त अध्ययन र समन्वयबिनै सरकारले उत्कृष्ट सय पर्यटकीय गन्तव्य घोषणा गरेको पाइएको छ । संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयले घोषणा गरेका पर्यटकीय गन्तव्यमा कर्णालीका महत्त्वपूर्ण पुरातात्त्विक, धार्मिक, ऐतिहासिक तथा प्राकृतिक सम्पदा परेका छैनन् । मन्त्रालयले सामान्य पर्यटकीय गन्तव्यलाई उत्कृष्ट एक सयको सूचीमा राखेको छ । पर्नैपर्ने गन्तव्यलाई छुटाइएको सरोकारवालाले जनाएका छन् ।

सूचीमा समावेश भएको रुकुम पश्चिमको गोतामकोट– चित्रिपाटन साहसिक मार्ग, सुर्खेतको गिद्देडाँडा पर्यटकीय क्षेत्र र मदन आश्रित पार्कबारे स्थानीय बासिन्दालाई समेत जानकारी छैन । पर्यटकको आकर्षणको केन्द्र रहेका सुर्खेतको बुलबुले र बराहताल सूचीमा अटाएका छैनन् । त्यस्तै जुम्लाको चन्दननाथ मन्दिर, रुकुम पश्चिमको स्यार्पु र डिग्रे मन्दिर, मुगुको छायाँनाथ, सल्यानको खैराबाङ, हुम्लाको एलबाङ गुम्बा, कालिकोटको चुलिमालिकालाई सूचीमा समावेश गरिएको छैन ।

सरकारले गन्तव्यको सूचीमा डोल्पाको सेफोक्सुन्डो राष्ट्रिय निकुञ्ज र त्रिपुरासुन्दरी धार्मिक पर्यटन क्षेत्र, जुम्लाको सिँजा सभ्यता, डुडुल चैत्य, हुम्लाको लिमी उपत्यका, मुगुको राराताल, रारा–सेफोक्सुन्डो ट्रेकिङ, कालिकोटको पाचाल झरनालाई सूचीमा समावेश गरेको छ । त्यस्तै सल्यानको कुपिन्डेदह, रुकुम पश्चिमको गोतामकोट–चित्री पाटन साहसिक मार्ग, जाजरकोटको खलंगा दरबार क्षेत्र, दैलेखको पञ्चकोसी ज्वाला क्षेत्र, कोतगढी–पञ्चदेवल–महाबु पर्यटकीय क्षेत्र,
सुर्खेतको काँक्रेविहार, गिद्देडाँडा पर्यटकीय क्षेत्र र मदन आश्रित पार्कलाई सूचीमा समावेश गरिएको छ ।

रुकुमको स्यार्पुताल साविक राप्ती अञ्चलको सबैभन्दा ठूलो ताल हो । २ दशमलव ६ वर्गकिलोमिटर क्षेत्रमा ताल फैलिएको छ । डिग्रेमन्दिर करिब एक हजार वर्ष पुरानो मानिन्छ । ‘स्यार्पु र डिग्रे मन्दिरमा जिल्लाका ठूला पर्यटकीय सम्पदा भए पनि नामै नसुनिएको एउटा पदमार्गलाई सूचीमा समावेश गरिएको छ,’ रुकुम पश्चिमका पर्यटन अभियन्ता गोपाल केसीले भने, ‘विकास गर्नुपर्ने र सूचीमा ल्याउनुपर्ने गन्तव्यलाई छुटाएपछि कसरी हुन्छ पूर्वाधार विकास र कसरी आउँछन् पर्यटक ?’ उनले सरकारले हचुवाको भरमा सूची सार्वजनिक गर्दा पर्यटकको आकर्षणको केन्द्र बनेका क्षेत्रमा समेत पर्यटकको संख्या घट्ने बताए ।

सरकारले बुलबुलेलाई गन्तव्यको सूचीमा नराखेर उपेक्षा गरेको सुर्खेत उपत्यका नगर विकास समितिका अध्यक्ष नारायण कोइरालाले बताए । उनका अनुसार चार महिनाअघि गुरुयोजना बनाएर बुलबुलेको चरणबद्ध विकास गर्न थालिएको छ । गत वर्ष १ लाख ९० हजार पर्यटकले बुलबुलेको भ्रमण गरेको उनको भनाइ छ । बुलबुले प्रवेश गर्नेहरूबाट प्रतिव्यक्ति १० रुपैयाँ संकलन गरी त्यसैको विकासमा खर्च गरिएको कोइरालाले जनाए । ‘कर्णालीको मुख्य भागमा रहेको मुख्य गन्तव्य बुलबुलेलाई सूचीमा छुटाउनु सरकारको लापरबाही हो,’ कोइरालाले भने, ‘बुलबुलेजस्तो व्यवस्थित र आकर्षणको केन्द्रलाई वर्षौंदेखि उपेक्षा गरिएको छ ।’ बुलबुलेमा गार्डेन, शान्ति पार्क, पिकनिक स्थलसहित एउटा डुंगा सञ्चालन ल्याइएपछि पर्यटकको आकर्षण बढेको उनको भनाइ छ । उनका अनुसार बुलबुले साढे ३१ बिघा क्षेत्रफलमा फैलिएको छ ।

कर्णालीको प्रमुख शक्तिपीठ मानिएको चन्दननाथ मन्दिरलाई संघीय सरकारले पर्यटकीय गन्तव्यमा समावेश नगरेर पक्षपात गरेको चन्दननाथ नगरपालिका प्रमुख कान्तिका सेजुवालले बताइन् । ‘तातोपानी, दानसाँघुलगायत पर्यटकको आकर्षण बनेका केन्द्रलाई छुटाइयो,’ उनले भनिन्, ‘प्रमुख गन्तव्य छुटाइनु र सामान्य गन्तव्यलाई सूचीकृत गर्दा अच्चम्म लागिरहेको छ ।’

कर्णाली प्रदेश सरकारको उद्योग, पर्यटन, वन तथा वातावरण मन्त्रालयका सूचना अधिकारी शेरबहादुर रोकायले कर्णाली–रारा पर्यटन वर्ष सञ्चालन भइरहेको अवस्थामा केही महत्त्वपूर्ण पर्यटकीय गन्तव्य सूचीकृत नहुनु दु:खद् रहेको बताए । ‘प्रदेश सरकारले पर्यटन वर्ष सुरु गरेर पाँच लाख पर्यटक भित्र्याउने लक्ष्य लिएको छ, त्यसका लागि विभिन्न कार्यक्रमसमेत सञ्चालनमा छन्,’ उनले भने, ‘सूची पुनरावलोकनका लागि प्रदेश सरकारले संघीय सरकारलाई अनुरोध गर्नेछ ।’ उनले रारालाई केन्द्रबिन्दुमा राखे पनि प्रदेशका सबै पर्यटकीय गन्तव्यमा पर्यटक पुर्‍याउन पर्यटन वर्ष घोषणा गरिएको जनाए ।

उनका अनुसार मन्त्रालयको कुल बजेटमध्ये ५२ प्रतिशत रकम यस वर्ष पर्यटन क्षेत्रमा छुटयाइएको छ । मन्त्रालयका अनुसार १ अर्ब ७५ करोड बजेटमध्ये ८९ करोड रकम पर्यटन विकासमा विनियोजित छ । उनले पर्यटन वर्षलाई सफल बनाउन पर्यटन पूर्वाधार निर्माण, सम्भाव्यता अध्ययन र प्रबद्र्धनात्मक कार्यक्रममा पर्याप्त रकम बिनियोजन गरिएको जनाए ।

चर्चित गन्तव्य छुटे
चन्दननाथ बाबाको चिनोस्वरूप नेपालको सबैभन्दा अग्लो धान फल्ने ठाउँ छुमचौर, सिँजाको कनकासुन्दरी, सिँजा दरबार, कालीकोटको खाँडाचक्र कोट दरबार, युद्ध पर्यटकीय पिली र कोटवाडा, चुलीमालिका हुँदै पुगबाट रारा जोड्ने पर्यटन मार्ग, चिल्खायाको रुरु बन्चुपाटनलाई सूचीबाट छुटाइएको छ । कालीकोटको पचाल झरनालाई सरकारले नयाँ गन्तव्यमा राखेकामा भने स्थानीय खुसी छन् । ३ सय ८१ मिटर अग्लो पचाल झरनामा पर्यटन वृद्धि हुने स्थानीयको अपेक्षा छ । नेपालको सबैभन्दा अग्लो झरनाका रूपमा मान्यता पाएको तेह्रथुमको हयात्रुङ झरनाको लम्बाइ ३ सय ६५ मिटर हो ।

सदरमुकाम मान्मबाट पश्चिम उत्तर पुगमालिकाको पाटनबाट खस्ने झरना राम्नाकोटको खार्दुुमा पर्छ । झरनामा पुग्न कर्णाली करिडोर हुँदै नानीकोटको भुराबगरबाट कर्णाली नदीको लाफास्थित झोलुंगे पुल तरेर तीन घण्टा पैदल उकालो हिँड्नुपर्छ । खार्दुगाउँ हुँदै झरनामा पुग्न सकिन्छ । साविक कालिकोट जिविसले प्राविधिक पठाएर उचाइ लिए पनि आवश्यक पहल नहुँदा झरना ओझेलमा परेको थियो ।

स्थानीय अगुवा हर्षबहादुर बमले बेलाबेलामा पचाल झरनाको प्रचारप्रसार, विकास र संरक्षणका लागि आवाज उठाउँदै आए पनि पर्यटन सरकारको प्राथमिकतामा नपरेको बताए । गाउँपालिकाको विशेष पहलमा ६४ औं स्थानमा पचाल झरनालाई नयाँ गन्तव्यमा राखिएको छ । ‘पचाल झरना एसियाकै सबैभन्दा अग्लो झरना हो,’ गाउँपालिका अध्यक्ष खडराज सेजुवालले भने, ‘ढिलै भए पनि सरकारले सूचीकृत गरेकामा खुसी छौं ।’

अर्थ वाणिज्य

कारोबारमा बैंककै वर्चस्व

- कान्तिपुर संवाददाता

यो साता बजारमा १ सय ८३ कम्पनीका सेयर खरिदबिक्री भए । तीमध्ये नौ वटा वाणिज्य बैंक र एक बिमा गरी १० कम्पनी सबैभन्दा धेरै कारोबार हुने कम्पनीको सूचीमा परे । रकमको आधारमा प्रमुख १० को सूचीमा परेका ती कम्पनीले कुल साप्ताहिक कारोबारको करिब साढे ३७ प्रतिशत हिस्सा ओगटेका छन् । बाँकी १ सय ७३ कम्पनीको भागमा साढे ६२ प्रतिशत हिस्सा परेको छ ।

धेरै कारोबार हुनुको अर्थ ती कम्पनीको सेयरमा लगानीकर्ताको आकर्षण बढ्नु भन्ने हो । लगानीकर्ताले सेयर धेरै व्यापार गरेकै कारण ती कम्पनी कारोबार रकमका आधारमा अघि परेका हुन् । साताभरको व्यापारमा कुल १ अर्ब २१ करोड रुपैयाँ बराबरको सेयर कारोबार भएको छ । कारोबार रकम गत साताको भन्दा करिब १९ प्रतिशतले बढी हो । यो साता दैनिक औसत २४ करोड २३ लाख रुपैयाँ बराबरको सेयर कारोबार भएको छ ।

साप्ताहिक बजारमा धेरै कारोबार हुने कम्पनीमध्ये पहिलो स्थानमा प्रभु बैंक परेको छ । पाँच दिनको कारोबारमा यो कम्पनीको ७ करोड २४ लाख रुपैयाँ बराबरको सेयर कारोबार परेको छ । एनआईसी एसिया र लाइफ इन्स्योरेन्स कम्पनी क्रमश: दोस्रो र तेस्रो स्थानमा छन् । साताको कारोबारमा एनआईसी एसियाको ६ करोड ५७ लाख र लाइफ इन्स्योरेन्सको ४ करोड ५६ लाख रुपैयाँ बराबरको सेयर कारोबार भएको छ । यसैगरी जनता बैंकको ४ करोड ३३ लाख, ग्लोबल आईएमइको ४ करोड ३१ लाख, सानिमा बैंकको ४ करोड २७ लाख, एनएमबी बैंकको ४ करोड, मेगा बैंकको ३ करोड ९४ लाख, कुमारी बैंकको ३ करोड १२ लाख र बैंक अफ काठमाडौंको २ करोड ७५ लाख रुपैयाँ बराबरको सेयर कारोबार भएको छ ।

Page 16
अर्थ वाणिज्य

मनाङमा जोगाइँदै रैथाने स्याउ

धेरै फल्ने विकासे जात भित्रिए पनि पुराना किसानले रैथाने जात अझै जोगाएका छन्
- आश गुरुङ

हिमाली जिल्ला मनाङको चामे गाउँपालिका २ थान्चोकमा रैथाने स्याउका बोटमा स्याउ टिप्दै किसान । तस्बिर : कान्तिपुर

चार वर्षअघि हिमाली जिल्ला मनाङमा वर्णसंकर स्याउ भित्रियो । मनाङ ङिस्याङ गाउँपालिका १ भ्राताङमा एग्रो मनाङ प्रालिले ७ सय ३५ रोपनी क्षेत्रफलमा खेती थालेपछि अब मनाङ पनि स्याउ उत्पादनमा मुस्ताङभन्दा कम छैन । तर, भ्राताङमा लगाइएका जात रैथाने होइन ।

पछिल्लो समय कतिपयले वर्णसंकर जातका स्याउ रोपेका छन् । रैथाने जातका स्याउ फलाउँदै आएका किसान पनि उत्तिकै छन् । सरकारी तवरबाट अपेक्षित सहयोग नभए पनि इतिहास बोकेका रैथाने जात जोगाउने उनीहरूको उद्देश्य छ । चामे गाउँपालिका ४ कोतोका ७५ वर्षीय नुर्बु लामाले करीब तीन दशकयता स्थानीय जातका स्याउ फलाउँदै आएका छन् ।

उनीसँग गोल्डेन डेलिसियस, रोयल डेलिसियस र रेड डेलिसियस जातका ५ सय बोट छन् । ‘जस्तोसुकै स्याउ भित्रिए पनि मैले पुरानो स्याउ जोगाइराखेको छु । नयाँ बोट पनि बेलाबेला लगाउँदै आएको छु,’ उनले भने । चामे २ थान्चोककी किसान सुरेशकुमारी गुरुङका अनुसार उनको बगानमा रैथाने जातका ३० बोट छन् । पहिलेदेखि स्याउ खेती गरिँदै आए पनि अहिलेका फलेका बोट ९ वर्ष पुराना रहेको उनले बताइन् ।

‘पहिले नै बाउबाजेले लगाएका बोट मरेपछि हामी आफैंले सारेको बोटमा स्याउ फलेको छ,’ उनले भनिन्, ‘धेरै लगाउनेले त पछि आएको खेती गर्लान् । हाम्रो धेरै पनि छैन । पुरानो जातकै बिरुवा रोप्ने तयारी छ ।’

मनाङ ङिस्याङ गाउँपालिका १ पिसाङका वडाध्यक्ष भुजुङ गुरुङले यसपटक २० क्विन्टल स्याउ फलाएका छन् । करीब ९ रोपनी क्षेत्रफलको बगानमा अझै ७ देखि ८ क्विन्टलसम्मको स्याउ अझै टिप्न बाँकी छ । ५ क्विन्टल बिक्री गरेको र ५ क्विन्टल टिपेर राखिएको उनले बताए । ‘स्याहार पुगेमा पुरानो जातका बोटले पनि राम्ररी फल दिन्छ । मैले नयाँ जातको स्याउ रोप्ने तयारी गरेको छु,’ उनले भने, ‘स्याउ खेती विस्तार गर्ने योजना छ । पुरानो जात पनि रोप्छु ।’ नयाँको जस्तै पुरानोको पनि महत्त्व रहेको उनले बताए । ‘पुरानोलाई जोगाउनुपर्छ,’ उनले भने । उनले आफ्नो बारीमा पाँचमुखे, चारमुखे, चक्लेट, गोल्ेडन डेलिसियस, रोयल डेलिसियस, रेड डेलिसियसजस्ता पुराना जातका स्याउ फलाएका छन् । कीटनाशक औषधिबिना नै स्याउ फलाउँदै आएको उनले बताए । मनाङको मनाङ ङिस्याङ, चामे र नासों गाउँपालिकाका किसानले पुरानो रैथाने जातका स्याउ फलाउँदै आएका छन् । नार्पाभूमि गाउँपालिकामा भने स्याउ खेती गरिएको छैन ।

स्याउ खेती विस्तार तथा स्याउको क्षेत्रमा काम गर्न मनाङमा प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण परियोजना, परियोजना कार्यान्वयन इकाई (स्याउ जोन) स्थापना गरिएको छ । गत वर्ष कृषि कार्यालयमा उक्त इकाई राखिएको थियो । अहिले कृषि कार्यालय हटेको छ । उक्त कार्यालयका अनुसार मनाङमा करिब १ सय हेक्टर क्षेत्रफलमा स्याउ खेती गरिएको छ । यसमा करिबब १ हजार टन स्याउ उत्पादन हुने प्रक्षेपण गरिएको छ । करिब ३० हेक्टर क्षेत्रफलमा वर्णसंकर जातको स्याउको बगैंचा छ ।

यसबाट करिब ६ सय टन स्याउ उत्पादन हुने प्रक्षेपण गरिएको छ । रैथाने स्याउ खेती गरिएका बाँकी ७० हेक्टर जमिनमा करीब ४ सय टन स्याउ उत्पादन हुने अनुमान गरिएको छ । सिँचाइ, मलखाद, उपचारलगायतको व्यवस्थापकीय पक्ष राम्रो हुँदा र ससाना बोट भएर धेरै ठाउँमा फिँजिने भएकाले थोरै जग्गामा पनि वर्णसंकर जातका स्याउको उत्पादन बढी हुने गरेको प्राविधिकहरू बताउँछन् । पुरानो बोट, स्यहारसुसार नपुग्नु लगायतको समस्याले पुरानो रैथाने जातका बोटबाट कम उत्पादन हुँदै आएको छ ।

प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण परियोजना, परियोजना कार्यान्वयन इकाई (स्याउ जोन) का अधिकृत राजेश्वर सिलवालले नयाँ जातका स्याउसँगै पुराना जातका स्याउ संरक्षण गरिने बताए ।

अर्थ वाणिज्य

जै घाँसको उत्पादन घट्दो

- प्रकाश बराल

तीन दशकअघि जै घाँसको व्यावसायिक खेती सुरु गरेका यहाँका गोविन्द पौडेल अहिले निराश छन् । घाँस उत्पादन गरेर पोखरा, भैरहवा र धौलागिरिका सबै क्षेत्रमा पठाएका उनलाई अहिले काम गर्न साथ नपाएको अनुभव छ ।

बागलुङ नगरपालिका ४ कुँडुलेमा पौडेलसहित नरहरि सापकोटा, डिल्ली सापकोटा र शशिधर आचार्यले व्यावसायिक घाँस उत्पादन थालेका थिए । २०४७ देखि बर्सेनि १० टनसम्म घाँस बिक्री हुने गरेको थियो । दुइ वर्षयता जिल्लामा प्रविधि, मल र उपचारका लागि साथ दिने कोही नपाएको उनले गुनासो गरे ।

जिल्ला पशु सेवा कार्यालयमा बजेट र कार्यक्रम आउन छाडेपछि उनीहरूले प्राविधिक सहयोग पाएका छैनन्् । ‘काम त गरिरहेका छौं तर पहिला प्राविधिक सहयोग पाइन्थ्यो । अहिले वास्तै हुँदैन,’ पौडेलले भने, ‘नगरपालिकाले कृषि क्षेत्रलाई वास्तै गरेको छैन ।’ अघिल्लो वर्ष बजेट शून्य हुँदा किसानले पशुहरूको कृत्रिम गर्भाधानसमेत गराउन पाएका थिएनन् । चालु वर्ष पनि कृषि क्षेत्र हेर्ने गरी बजेट र कार्यक्रम नभएको उनीहरूले गुनासो गरे ।

तत्कालीन पशुसेवा कार्यालयमा हाल भेटेरिनरी अस्पताल तथा पशुसेवा विज्ञ केन्द्र स्थापना भएको छ । चालु वर्षको चार महिना सकिँदासम्म कार्यक्रम र बजेट नआएपछि काम के गर्ने भन्ने अन्योल भएको पशुस्वास्थ्य प्राविधिक केशव पौडेलले बताए । ‘किसानले राम्रो गरेका छन्, प्राविधिक सहयोग गर्न सकिएको छैन,’ उनले भने, ‘उत्पादन खस्केकाले निराश किसानलाई स्थानीय तहले सहयोग गर्नुपर्छ ।’ समन्वय अभावमा घाँसको बीउसमेत बिचौलियाले खरिद गरेर किसानलाई ठगेको उनले आरोप लगाए ।

कार्यालयले घाँस व्यवस्थित रूपमा बिक्री र बजारीकरणको व्यवस्थापन गरिदिएको थियो । अहिले किसानको घर घरबाट बिक्री हुन्छ । घर घरबाट बिक्री गर्दा लागत अनुपातमा मूल्य पाउन नसकेको किसानले गुनासो गरेका छन् । यहाँ जै र भेज घाँस उत्पादन हुन्छ । भेज घाँसको मूल्य राम्रो पाउने भए पनि उत्पादन घटेको छ । जै घाँसको बीउ प्रतिकेजी ६० र भेजको प्रतिकेजी २ सय रुपैयाँ पर्छ । भेज घाँसमा प्रोटिनको मात्रा बढी पाइने भएकाले दूध उत्पादन पनि बढी हुन्छ । व्यावसायिक गाई र भैंसी पालेका किसानले घाँसको खोजी गर्छन् ।

यसअघि बाग्लुङको अमलाचौर घाँस विकास केन्द्र र मुक्तिनाथ घाँस विकास समितिमार्फत जिल्लालाई पुर्‍याएर लाखौं रुपैयाँको बाहिर पठाउने गर्थे । युवा पलायनले कामदार अभाव भएपछि उत्पादन घटेको शशिधर आचार्यले बताए । ‘काम गर्ने कोही छैन, बुढाबुढीले कति गर्न सकिन्छ र ?’ उनले भने, ‘युवाहरूले काम सिकेनन् भने केही वर्षमा पहिचान बनेको घाँस उत्पादन घटेर हामी नै किनेर ल्याउनेमा पुग्छौं ।’ घाँसको माग घटेको छ ।

अर्थ वाणिज्य

सय थरी धान स्याहार्दै

- रमेशकुमार पौडेल

यो बेला जताततै पाकेको धान काट्ने चटारो छ । भरतपुर महानगरपालिका १५ फूलबारी श्रीपुरका चन्द्रप्रसाद अधिकारीको घरमा पनि नयाँ धान भित्रिदै छ । तर उनी एक दुई थरी हैन अनेक जातका धान स्याहार्ने गर्छन् । यो वर्ष उनको खेतमा १ सय १२ जातका धान पाकेको छ । तीमध्ये केही स्याहारिसके, केही बाँकी छ ।

चन्द्रप्रसादले घरमा खान वा बेच्नैका लागि मात्रै यति धेरै जातका धान रोपेका भने हैनन् । लोप हुने अवस्थामा पुगेका र प्रचलनमा आउन नसकेका स्थानीय जातका धानको बीउ जोगाउन उनी यो काममा जुटेका हुन् । नेपालमा उखानै छ ‘हूलमुलमा जीउ र अनिकालमा बीउ जोगाउ ।’ विकासे हाइब्रिड जातका आयातित धानको बीउ छयाप्छयाप्ती हुन थालेपछि उनी यो अभियानमा लागेका हुन् ।

‘जसरी भारतबाट बीउ आएको छ सधै यही तरिकाले आउन थाले हाम्रा धान सबै मासिएर बीउको अनिकाल लाग्ने खतरा छ,’ चन्द्रप्रसादले भने । त्यसैले ०६५ सालदेखि उनी धानको बीउ जोगाउने काममा जुटेका हुन् । त्यो वर्ष सात थरी धान रोपे । यो वर्ष १ सय १२ पुग्यो । चन्द्रप्रसाद चितवनका अगुवा प्रांगारिक कृषक हुन् । उनी बेला बेलामा देश विदेश घुम्ने पनि गर्छन् ।

घुम्न जाँदा अरूले धेरै थोक खोज्छन् । तर, चन्द्रप्रसाद त्यहाँ लगाउने स्थानीय धानको जात के के हो भनेर सोध्छन् । नौलो रहेछ भने एक पसर/मुट्ठी नै किन नहोस् पोको पारेर खल्तीमा हाल्छन् । एक /दुई बाला धान पनि बोकेर आउँछन् । यसरी ठाउँ ठाउँबाट उनले धानका जातहरू जुटाएका हुन् । बंगलादेश र भारतको कोलकाताबाट पनि धान ल्याएका छन् ।

सुरुमा उनले रोपेका सात जात थिए आछामी मसिनो, आँपझोत्ते, मनसरा, मनसुली, चोबे, साबित्री र ओआर । ओआर अर्थात् उडिसा राइसले अहिले नेपाली नाम पाएको छ राम धान । गत वर्ष उनको टोली घुम्न लमजुङ घले गाउँ पुग्यो । त्यहाँको सामाजिक परिवेश र प्राकृतिक दृश्य देखेर मन्त्रमुग्ध नहुने को हुन्छ र ? तर चन्द्रप्रसादले धानको सोधी खोजी गर्न त्यहाँ पनि छुटाएनन् ।

आफूले नरोपेको पोमाली, मञ्जु, आँगा, भोला धान भेटाए । एउटा धानको नाम घलेगाउँका बासिन्दाले पनि भन्न सकेनन् । धानको गेडाको बनोटको आधारमा उनी आफैंले नाम राखे ‘रातो चुच्चे ।’ घले गाउँबाट उनले पाँच थरी धानका एक एक पसर बीउ ल्याएर यो वर्ष लगाए । पाँच वर्षअघि बंगलादेश जाँदा घ्युपुरी नामको दुई बाला धान ल्याए । तीन वर्षअघि कोलकाताबाट मिठाई नामको धान ल्याए ।

यसरी जोगाड गरेको धान रोप्न उनले १० कट्ठा जग्गा छुटयाएका छन् । आफैंलाई खान र धेरै भए बेच्न अरू एक बिघा पाँच कट्ठा जग्गामा धान रोप्छन् । ‘बीउका लागि बाहिरबाट बटुलेर ल्याएको धान धेरै रोपिँदैन । त्यस्तै दुईदेखि आठ किलोसम्म फल्ने गरेर रोपेको हुन्छ । एक दुई थरी धान दुई चार मुरी पनि फलेको छ । त्यो भने बेच्ने गरेको छु । तर, यसैबाट पर्याप्त आम्दानी लिएको छैन,’ उनले भने ।

नेपाली रैथाने धान अनदी अचेल धेरै ठाउँ पाइन छाडयो । उनले पाँचथरी अनदी रोप्छन् । टाइचिनदेखि मार्सी, बाँसपाते, काठे झिनुवा, रातो जुँगे, राजभोग, मनभोग, पोखरेली जेठो बुढो जस्ता दशकौं पहिले रोप्ने गरेका स्थानीय जात उनको घरमा छन् । एक पटक हाइब्रिड धानको बीउ किनेर रोपेका थिए । पछि कुनै पाकेर पहेलैं भयो, कुनैमा दानासमेत देखिएन ।

‘यस्तो बिकार देखेपछि बजारको बीउमा भर पर्नु हुँदैन भनेर आफैंले बीउ संरक्षण गर्ने सोच पलायो । अनि बिस्तारै अरू जात पनि जोगाऊँ न भन्ने रहर जागेको हो,’ चन्द्रप्रसादले भने । उनले रोपेदेखि स्यार्ने बेलासम्मका धानको हरेक गुण लेखेर राख्छन् ।

Page 18
खेलकुद

मनाङले जित्यो गभर्नर्स गोल्डकप

- कान्तिपुर संवाददाता
सिक्किममा आयोजित गभर्नर्स गोल्डकपको ट्रफी उचाल्दै मनाङ मस्र्याङ्दी क्लबका गोलरक्षक विशाल श्रेष्ठ । गभर्नर्स गोल्डकप पहिलोपल्ट जितेको मनाङ टोलीका खेलाडी ट्रफीसाथ । तस्बिर सौजन्य : एमएमसी

मनाङ मस्र्याङ्दी क्लबले इन्डियन आर्मी ‘रातो’ माथि १–० को जित रच्दै सिक्किमको गान्तोकमा शनिबार सम्पन्न ३८ औं अल इन्डिया गभर्नर्स गोल्डकप फुटबलको उपाधि जितेको छ । नेपाली फुटबलमा पनि चर्चित रहेको यस प्रतियोगितामा मनाङ पहिलोपल्ट च्याम्पियन भएको हो ।

पाल्जोर रंगशालामा भएको फाइनलको एकमात्र गोल दोस्रो हाफमा कप्तान सुजल श्रेष्ठले गरेका थिए । इन्डियन आर्मीका खेलाडीले पेनाल्टी क्षेत्रमा फाउल गरेपछि पाएको पेनाल्टी अवसरलाई सुजलले ८० औं मिनेटमा गोलमा परिणत गर्दै मनाङलाई १–० को अग्रता दिलाएका थिए । अन्तत: त्यही पेनाल्टी गोल निर्णायक बन्न पुग्यो र मनाङले लामो प्रयासपछि गभर्नर्स गोल्डकपको ट्रफी चुम्ने अवसर पायो ।

सिक्किमे दर्शकको साथमा दोस्रो हाफमा मनाङले आक्रामक खेल पस्किएको थियो । अन्जन विष्ट, दीपक राई, हेमन गुरुङ, विमल राना, डोना थापाले गतिलो प्रदर्शन गरेका थिए । डोनाको ह्याट्रिक सहयोगमा मनाङले सेमिफाइनलमा एट्लेटिको डी कोलकाताको रिजर्भ टिमलाई ६–२ ले हराएको थियो । त्यसमा अन्जन, सुजल र विमल बस्नेतले पनि गोल गरेका थिए । पहिलो चरणमा बाई पाएको मनाङले क्वाटरफाइनलमा कोलकाता कस्टमलाई ४–२ ले हराएको थियो । यसपल्ट सहभागी अर्को नेपाली क्लब एपीएफ भने पहिलो चरणमा कोलकाताको जर्ज टेलिग्राफसँग १–० ले हारेको थियो । मनाङले फाइनलमा प्रतिस्पर्धा गरेको तेस्रो अवसरमा गभर्नर्स गोल्डकप जितेको हो । यसअघि उसले सन् २०१३ र २०१४ मा लगातार फाइनल यात्रा तय गरेको थियो । तर, उसलाई अर्को नेपाली क्लब थ्रीस्टारले २०१३ र मुम्बईको ओएनजीसीले २०१४ को फाइनलमा सिकार बनाएको थियो । थ्रीस्टार च्याम्पियन भएयता नेपाली टिमले गभर्नर्स गोल्डकपको उपाधि जित्न सकेको थिएन । यसबीच मनाङ र झापा ११ को प्रयास फाइनलमा रोकिएको थियो ।

त्यसैले मनाङले गर्भनर्स गोल्डकपको उपाधिमा नेपाली टिमको खडेरीलाई पाँच वर्षमा पूर्णविराम लगाइदियो । सन् १९७८ बाट सुरु भएको गभर्नर्स गोल्डकपमा नेपाली टिम च्याम्पियन भएको यो आठौं अवसर पनि हो । विजेता मनाङले २ लाख भारतीय रुपैयाँ र उपविजेता इन्डियन आर्मीले १ लाख भारु जितेका छन् ।

खेलकुद

सिनालाई ५० हजारसहित सम्मान

- कान्तिपुर संवाददाता

सुनसरी (कास)– धरान समाज युकेले तेक्वान्दो खेलाडी सिना मादेन लिम्बुलाई शनिबार प्रोत्साहनस्वरुप ५० हजार ५ रुपैयाँसहित सम्मान गरेको छ । सिनाले हालै इन्डोनेसियामा सम्पन्न १८ औं एसियाली खेलकुदअन्तर्गत तेक्वान्दोमा उज्वेकिस्तानकी खेलाडीलाई जितेकी थिइन् । उनलाई प्रदेश १ का तेक्वान्दो अध्यक्ष शैलेश विष्ट र धरान समाज युकेका खेलकुद विभागका सचिव निर्मलदास गुरुङ र युकेमा बस्दै आएका पूर्व खेलाडी गोर्खा सैनिक राष्ट्र राईले संयुक्त रूपमा सम्मान प्रदान गरे ।

तेक्वान्दोमा उनको सम्भावना देखेर प्रोत्साहन गर्न सम्मान गरिएको हो । धरान उपमहानगरपालिका–५ प्रगतिचोककी १८ वर्षीया सिना धरान डोजाङसँग आबद्ध छिन् । कक्षा १२ को परीक्षा दिएर बसेकी सिनाले इटहरीमा एक वर्षअघि आयोजित १२ औं इन्टरनेसनल फ्रेन्डसिप तेक्वान्दो च्याम्पियनसिपको फाइट र पुम्से दुवैमा स्वर्ण पदक जितेकी थिइन् । उनी पुम्सेमा उत्कृष्ट हुँदै २५ हजार जित्न सफल भएकी थिइन् ।
त्यसअघि उनले काठमाडौंमा सम्पन्न अन्तर्राष्ट्रिय महिला च्याम्पियनसिपमा रजत पदक जितेकी थिइन् । उनका बाबु नवीन लिम्बु तेक्वान्दोका प्रशिक्षक हुन् । उनले भनिन्, ‘घरमा बाबा पनि खेलाडी, दिदीहरू सबै खेलाडी । उहाँहरूले खेलेको देखेर तेक्वान्दो ११ वर्षको उमेरदेखि नै सिकेको हुँ ।’ उनी ब्ल्याकबेल्ट दोस्रो डान हुन् । उनको परिवारमा बाबु नवीन चौथो डान, ठूली दिदी रितु पाँचौं डान, रिचा ब्ल्याकबेल्टधारी हुन् ।

आठौं राष्ट्रिय खेलकुदको तयारीमा जुटेकी सिना दैनिक ६ घण्टा अभ्यासमा हुन्छिन् । एसियाडअघि उनी दक्षिण कोरियामा एक महिने प्रशिक्षणमा गरेर इन्डोनेसिया पुगेकी थिइन् ।

Page 19
खेलकुद

वाईआरसीसी च्याम्पियन

- कान्तिपुर संवाददाता
इलाममा आयोजित प्रदेश १ स्तरीय क्रिकेटको च्याम्पियन विराटनगर वाईआरसीसीका खेलाडी । तस्बिर : विप्लव भट्टराई/कान्तिपुर

इलाम (कास)– विराटनगरको वाईआरसीसी टिम इलाममा आयोजित प्रदेशस्तरीय क्रिकेट प्रतियोगिताको च्याम्पियन बनेको छ । आयोजक इलामलाई २८ रनले हराउँदै विराटनगर उपाधि दाबेदार बनेको हो ।

विजेता विराटनगरले १ लाखसहित ट्रफी हात पार्‍यो । उपविजेता इलामले ५० हजार रुपैयाँमा चित्त बुझायो । सदरमुकामस्थित टुँडिखेलमा शनिबार भएको फाइनलमा टस जितेर पहिलो ब्याटिङ गरेको विराटनगरले ७ विकेट क्षतिमा १ सय ५६ रन जोड्यो । इलामले १६.२ ओभरमा सबै विकेट गुमाएर १ सय २८ रनमात्र बटुल्यो ।

विराटनगरका अजय राजवंशीले सर्वाधिक ३९ रन बनाए । यू–१६ का राष्ट्रिय खेलाडी राजन मगरले ३८ र सुरज पटेलले ३४ रन जोडे । विराटनगरलाई उपाधि जिताउन सैदुल अन्सारीले ३ विकेट लिए । दिपेश कँडेलले २ र श्रवण यादव, मेबुब आलम र अजय राजवंशीले १–१ विकेट लिए ।

१ सय ५७ रनको लक्ष्य लिएको इलामले गतिलो सुरुआत गरे पनि लक्ष्यभन्दा टाढा रह्यो । ओपनर सन्दीप ढुंगानाले २६ रन जोड्दै सम्भावना बलियो बनाए । तर अन्य ब्याट्सम्यान क्रिजमा टिक्न नसक्दा उपविजेतामा नै चित्त बुझाउनुपर्‍यो । इलामका विमल भुजेलले १५, अंकित सुवेदीले १६, मनदीप विमलीले १७ र राज थापाले १९ रन बनाए । इलामका विनोद कोइरालाले ३ विकेट लिए । हेमन राईले २, सन्दीप ढुंगाना र अभ्यास तिम्सिनाले १–१ विकेट लिए ।

प्रतियोगितामा ७३ रन बनाउँदै ७ विकेट लिएका विराटनगरका अजय राजवंशी म्यान अफ द सिरिज घोषित भए । फाइनलमा ३ विकेट लिएका विराटनगरका सैदुल अन्सारी म्यान अफ द म्याच घोषित भए । प्रतियोगिताभर ९३ रन जोडेका विराटनगरका सुरज पटेल उत्कृष्ट ब्याट्सम्यान घोषित भए । ९ विकेट लिएका इलामका बलर हेमन राई उत्कृष्ट बलर भए । स्थानीय खेलाडीलाई प्रोत्साहन गर्दै आन्तरिक पर्यटन प्रवद्र्धन गर्ने उद्देश्यले जिल्ला क्रिकेट संघ इलामले सर्वाधिक पुरस्कार राशिको प्रदेश १ स्तरीय क्रिकेट आयोजना गरेको हो । प्रतियोगितामा १४ टोलीको सहभागिता थियो ।

Page 20
खेलकुद

फाइनलमा पोखरा पल्टन

- दीपक परियार,विनोद पाण्डे
 पोखरा पल्टनका खेलाडीको खुसी ।तस्बिरहरू : हेमन्त श्रेष्ठ/कान्तिपुर 

घरेलु टोली पोखरा पल्टन अन्तिम दिनको नाटकीय समीकरणपछि नमस्ते पोखरा प्रिमियर लिग क्रिकेटको फाइनल पुगेको छ । राउन्ड रोबिनको समाप्तिमा पोखरासँगै चितवन राइनोज, हुलास काठमाडौं रोयल्स र एक्सपर्ट धनगढी ब्लुजको समान ६ अंक थियो । पोखरा राम्रो रनरेटमा फाइनल पुगेको हो । यी चार टोलीमा सबैभन्दा कमजोर रनरेट रहेको धनगढी दोस्रो चरणमा पुग्न असफल रह्यो ।

अंकतालिकामा चितवन दोस्रो र काठमाडौं तेस्रो स्थानमा रहे । आइतबार इलिमिनेटरमा चितवन र काठमाडौं प्रतिस्पर्धा गर्नेछन् । यी दुईबीचको विजेताले मंगलबार पोखरासँग फाइनल खेल्नेछ ।

शनिबार पोखरा र चितवनलाई जित अत्यावश्यक थियो । अन्यथा दुवै टोली राउन्ड रोबिन लिगबाटै बाहिरिन सक्थे । पोखराले काठमाडौंलाई ४ विकेटले पराजित गर्दै कम्तीमा शीर्ष तीन स्थानमा रहने पक्का गरेको थियो । पोखराको यस जितले अन्तिम खेलअगाडि बुटवल ब्लास्टर्स पहिलो चरणबाटै बाहिरिने औपचारिक रूपमा निश्चित भएको थियो । तर दिनको अर्को खेलमा टस जितेको विराटनगरले ५ विकेट गुमाई १ सय ४५ रन बनायो । पोखरा रंगशालाको क्रिकेट मैदानमा १५ ओभरभित्र लक्ष्य पूरा गरेको भए चितवन सिधै फाइनल पुग्ने थियो । चितवनले ४ विकेटको विजय हात पार्नेक्रममा १९.३ ओभर खेलेको थियो ।

काठमाडौंले जितेको भए टोली चौथो जित हात पार्दैै फाइनल पुग्ने थियो । तर टस हारेर ब्याटिङमा आएको काठमाडौं १९.१ ओभरमा १ सय ३ रनमै अलआउट भयो । पोखराले १५.५ ओभरमा लक्ष्य पूरा गर्‍यो । यूएईका तीव्र गतिका बलर मोहम्मद नाभेदले ब्याटिङमा आफ्नो उपयोगिता देखाउँदै ५ छक्का प्रहार गरेर १५ बलमा ३६ रन बनाए ।
 विराटनगरका सन्दीप लामिछानेको बलमा बोल्ड भएका चितवनका कप्तान पारस खड्का ।
पोखराबाट कुशल भुर्तेल १४, आशिफ शेख १६, रविइन्दर सिंह २२, विनोद भण्डारी र कप्तान शरद भेषावकर शून्यमा आउट भए । रोहित पौडेलले ७ बलमा अविजित १५ रन बनाए । ‘हामीले आफ्नो खेल जितेर काम पूरा गरिसकेका थियौं । समीकरण र नेट रनरेट भन्ने कसैले अनुमान गर्न सक्दैन । बीचमा दुई खेल हार्दा पनि हामीले आफ्नो खेलमा केन्द्रित हुन्थ्यौं, अरुतिर ध्यान दिन्नथ्यौं,’ शरदले दुवै म्याच सकिएपछि भने, ‘फाइनलबारे धेरै सोचेका छैनौं । जुन टिम पुगे पनि उनीहरू राम्रा टोली हुन् त्यसैले फरक पर्दैन ।’

काठमाडौंका अमरसिंह राउटेलाले ३ विकेट लिए । उनले २.५ ओभरमा ३९ रन खर्चे । सुसन भारी, नन्दन यादव र पवन सर्राफले १–१ विकेट लिए । काठमाडौंका दुवै विदेशी खेलाडी जयकृष्णन कोल्शावाला र गौरव तोमार शून्यमा आउट भएपछि टोली सुरुदेखि नै दबाबमा परेको थियो । अमित श्रेष्ठ २१, पवन १२, कप्तान ज्ञानेन्द्र मल्ल ३१ रनमा आउट भए । ज्ञानेन्द्रले २८ बल खेली ३ चौका र १ छक्का प्रहार गरे । नरेश बुढाऐर ६, आदिल खान ७, राउटेला १ तथा सुसन र नन्दन शून्यमा आउट भए । वसन्त रेग्मी १२ बलमा १ चौका र २ छक्का प्रहार गरी १९ रनमा नटआउट रहे ।

दोस्रो खेलमा चितवनले विराटनगरलाई पराजित गर्न हम्मे परेको थियो । विराटनगरले टस जितेर ब्याटिङ गर्दै १४५–५ को राम्रो स्कोर बनायो । पाकिस्तानी खेलाडी मोहम्मद जायेदले सुनील धमलासँग पहिलो विकेटमा १३ ओभरभित्र ८७ रन जोडेर विराटनगरलाई राम्रो सुरुआत दिलाए । जायेदले लगातार तेस्रो अर्धशतक बनाउनेक्रममा ५१ रन जोडे । उनले ४७ बल खेली ६ चौका र २ छक्का प्रहार गरे । सुनीलले ४५ बलमा ४७ रन बनाउँदा ७ चौका प्रहार गरे । प्रदीप ऐरी ११, एन्ड्रयु सुविक्सन ४, राजु रिजाल ६ रनमा आउट भए । पुष्प थापा ४ बलमा ११ र राजेश पुलामी मगर ३ बलमा ८ रन जोड्दै अविजित रहे ।
 ४ विकेट लिएका सन्दीप ।
चितवनका स्मित पटेल र कप्तान पारस खड्काले २–२ विकेट लिए । स्मितले ४ ओभरमा २७ र पारसले ४ ओभरमा २९ रन खर्चे । करण केसीले १ विकेट लिए ।
सन्नी पटेलले २४ बलमा ५१ रन बनाएपछि मात्र चितवनको जित सम्भव भयो । उनले १९ औं ओभरमा सन्दीप लामिछानेलाई २ छक्का र १ चौका प्रहार गरेपछि चितवन जित नजिक पुगेको थियो । चितवनले सो ओभरमा १८ रन जोडेको थियो ।

अन्तिम ओभरमा विजयनिम्ति ७ रन चाहिँदा सन्नीले किशोर महतोलाई लगातार २ चौका प्रहार गरे । उनीसँगै अविजित रहेका सोनु तामाङ १० बलमा ११ रन बनाए । चितवनले विजय हात पार्न विराटनगरका कप्तान सन्दीपलाई पन्छाउन ठूलै मिहिनेत गर्नुपर्‍यो ।

सन्दीपले इनिङ्सको पहिलो बलमै हरिशंकर शाहलाई आउट गरे । पहिलो ओभरको अन्तिम बलमा पारसले सन्दीपलाई लेग साइडमा छक्का प्रहार गरे । तर सन्दीपले अर्को ओभरमा पारसलाई ७ रनमा आउट गरी चितवनलाई ठूलो झट्का दिए । अनिलकुमार शाह १३ रनमा सुनीलको बलमा आउट भए ।

स्मित र आरिफले चितवनलाई केही आस देखाए । स्मितलाई २१ रनमा शाहब आलमले बोल्ड गरे । प्रतियोगितामा रनको खाता खोलेका आरिफले ३९ बलमा २ चौका प्रहार गर्दै ३५ रन बनाए । सन्दीपले आरिफ र भुवन कार्की (शून्य) लाई आउट गर्दै विराटनगरलाई जित नजिक पुर्‍याउँदा सन्नीले उत्कृष्ट इनिङ्स खेल्दै चितवनको संकट टारेका थिए ।सन्दीपले ४ ओभरमा १ मेडन राख्दै २५ रन खर्चेर ४ विकेट लिए । तर उनको युवा टोली १ खेलमात्र जितेर अंकतालिकाको पुछारमा रहयो ।

खेलकुद

थ्रीस्टारलाई ३२ लाख

- कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौं (कास)– ललितपुर महानगरपालिकाले थ्रीस्टार क्लबलाई ३२ लाख रुपैयाँ प्रदान गरेको छ । गत वर्ष मोफसलमा जितेका सात उपाधिका लागि ४–४ लाख र ए डिभिजन क्लबका लागि प्रोत्साहनस्वरुप ४ लाख गरी उक्त रकम शनिबार मेयर चिरिबाबु महर्जनले हस्तान्तरण गरे ।

थ्रीस्टारलाई नीतिगत निर्णयबिना २८ लाख दिइएको भन्दै ए डिभिजनमा रहेका लतिलपुरका चार क्लबले भने कार्यक्रम बहिष्कार गरे । नीतिगत निर्णय गरेरै रकम दिइएको दाबी गर्दै मेयर महर्जनले भने, ‘यो पुरस्कार थ्रीस्टारका लागि मात्र होइन । महानगरका ए डिभिजन क्लब जसले उपाधि जिते पनि उक्त पुरस्कार दिइने छ ।’ उनले थपे, ‘प्रोत्साहन रकम यसपालि सुरु गरिएको छ । यसमा अर्कोपल्ट परिमार्जन गरेर क्लबहरूलाई सहयोग गर्नेछौं ।’

सहिद स्मारक ‘ए’ डिभिजन लिगमा ललितपुरका थ्रीस्टारसहित फ्रेन्ड्स, जावलाखेल, ब्रिगेड ब्जाइज र च्यासल युवा क्लब छन् । त्यस्तै, बी डिभिजनमा ललितपुरका चार र सी डिभिजनमा दुई क्लब छन् । महानगरले प्रोत्साहनस्वरुप ए डिभिजनका क्लबलाई वार्षिक ४ लाख, बी डिभिजन क्लबलाई ३ लाख र सी डिभिजन क्लबलाई २ लाख रुपैयाँ दिने जनाएको छ ।

खेलकुद

बंगलादेश यू–१५ च्याम्पियन

- कान्तिपुर संवाददाता
सातदोबाटोस्थित एन्फा कम्प्लेक्समा शनिबार साफ यू–१५ फुटबल च्याम्पियन बनेको बंगलादेशी टोली । 

बंगलादेशले टाइब्रेकरमा पाकिस्तानलाई हराएर शनिबार एन्फा कम्प्लेक्समा सम्पन्न साफ यू–१५ च्याम्पियनसिपको उपाधि कब्जा गरेको छ । फाइनल निर्धारित समय १–१ मा टुंगिएपछि टाइब्रेकरमा ३–२ को सफलता हासिल गर्दै बंगलादेश साफ यू–१५ मा दोस्रोपल्ट च्याम्पियन भएको हो । बंगाली बैकल्पिक गोलरक्षक मेहदी हसनले तीन पेनाल्टी बचाएका थिए । यसअघि सन् २०१५ मा घरेलु मैदानमा भएको च्याम्पियनसिप जितेको थियो ।

तेस्रो स्थानका लागि भएको खेलमा भारतले नेपाललाई १–० ले हरायो । त्यसमा थालाचेउले १७ औं मिनेटमा गरेको गोल निर्णायक बन्यो । नेपाली टिमलाई सेमिफाइनलमा पाकिस्तानले ४–० ले पराजित गरेको थियो ।

खेलकुद

आयोजक फाइनलमा

- कान्तिपुर संवाददाता

रूपन्देही (कास)– नहरपुरमा जारी पाँचौं माउन्ट स्टार नकआउट फुटबलमा शनिबार आयोजक माउन्ट स्टारले चर्च ब्वाइज युनाइटेडलाई ३–० ले पराजित गर्दै फाइनल सुरक्षित गरेको छ । नहरपुर माविको मैदानमा भएको पहिलो सेमिफाइनलमा माउन्ट स्टारका विदेशी खेलाडी मार्टिन नायक बने । उनले ह्याट्रिक गरेर टिमलाई जिताए । उनले १९, ६७ र ७५ औं मिनेटमा गोल गरेका हुन् ।

खेलमा मार्टिन गुरुङ म्यान अफ द म्याचबाट पुरस्कृत भए । आइतबार दोस्रो सेमिफाइनलमा गोर्खा ब्बाइज क्लब बुटवलले भैरव एफसी नवलपरासीसँग प्रतिस्पर्धा गर्नेछ ।

खेलकुद

सोलुलाई उपाधि

- कान्तिपुर संवाददाता

सोलुखुम्बुको नेचामा सम्पन्न नेचा सल्यान गोल्डकप फुटबलको उपाधि अनेरास्ववियू सोलुखुम्बुले जितेको छ । उसले शुक्रबार फाइनलमा ओखलढुंगाको रियल डिग्निटी क्लबलाई ३–० ले पराजित गरेको थियो । ओखलढुंगाकै ज्वालामुखी युथ क्लब हिलेपानी तेस्रो भयो । ज्वालामुखीले ब्रदर सोलुखुम्बुलाई हरायो । विजेताले एक लाख, उपविजेताले ७० हजार, तेस्रो भएको ज्वालामुखीले ४० हजार र चौथो भएको ब्रदर सोलुखुम्बुले २० हजार रुपैयाँ पुरस्कार पाए ।

गोलरक्षकमा दिनेश राई, डिफेन्डरमा रमेश बस्नेत, सर्वाधिक गोलकर्तामा राजु राई उत्कृष्ट भए । उत्कृष्ट खेलाडीमा धर्महाङ राई घोषित भए । सबैले जनही ५ हजार रुपैयाँ पुरस्कार पाए । खेलकुदलाई प्रवद्र्धन गर्ने उद्देश्यले नेचा सल्यान गाउँपालिकाकै आयोजनामा पहिलोपल्ट फुटबल प्रतियोगिता भएको हो । प्रतियोगितामा २१ टिमले भाग लिएका थिए । आयोजक समितिका न्वहाङ केसाङ लामाले प्रतियोगितालाई निरन्तरता दिइने बताए ।

खेलकुद

न्यु डायमन्डलाई उपाधि

छोटकरी
- कान्तिपुर संवाददाता

बुटवल (कास)– न्यु डायमन्ड एकेडेमी काठमाडौंले शनिबार बुटवलमा जारी एभरेस्ट कप जुनियर राष्ट्रिय छात्रा भलिबलको उपाधि जितेको छ । उसले उपाधिसँगै ५० हजार रुपैयाँ जित्यो । आयोजक एभरेस्ट माविले भने उपविजेतामै चित्त बुझाउँदै २५ हजार पायो । फाइनलमा न्यु डायमन्डले २५–१७, २५–२१, २५–२१ को सोझो सेटमा खेल जितेको थियो । तेस्रो स्थानको खेलमा पोखराको टप्स माविले जानकी मावि चितवनलाई हरायो । उसले १२ हजार रुपैयाँ पुरस्कार पायो । जानकीले भने ५ हजारमा चित्त बुझायो । लिबरोमा एभरेस्टकी यमकली कुँवर मगर, स्पाइकरमा एभरेस्टकै पुनम चन्द, ब्लकरमा जानकी माविकी मोनिका महतो, सर्भरमा टप्सकी ममता डमौरा, सेटरमा न्यु डायमन्डकी अनुषा सुनुवार उत्कृष्ट खेलाडी भए । न्यु डायमन्डकी झरना श्रेष्ठ उत्कृष्ट खेलाडी भइन् भने प्रशिक्षकमा डायमन्डकै कुमार राई उत्कृष्ट भए । उत्कृष्ट सबैले समान ५ हजार पुरस्कार पाए ।

खेलकुद

तीन दशकपछि नयाँ नेतृत्व

छोटकरी
- कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौं (कास)– युथ स्पोर्टस क्लब सिन्धुपाल्चोकको तीन दशकपछि नयाँ नेतृत्व चयन भएको छ । जिल्लाको सबैभन्दा पुरानोमध्येको उक्त क्लबको शनिबार राजधानीमा भएको साधारणसभाले बीरबहादुर खड्कालाई सर्वसम्मत अध्यक्ष चयन गरेको छ । उनी एन्फाका वरिष्ठ उपाध्यक्ष हुन् । यसअघि उक्त क्लबको नेतृत्व पौडीका पूर्व वरिष्ठ प्रशिक्षक ईश्वर कार्कीले गरेका थिए । उनलाई मानार्थ अध्यक्षमा चयन गरिएको छ । २०४५ सालमा स्थापित उक्त क्लबले लामोसाँघुमा मैदान तयार गरेर खेलकुद गतिविधि गर्दै आएको छ ।

क्लबका उपाध्यक्षमा शंकर कार्की, विष्णु शाक्य र उमेश प्रधान चयन भएका छन् । १५ सदस्यीय कार्यसमितिको सचिव र सहसचिवमा जीवन श्रेष्ठ र शक्ति श्रेष्ठ चुनिए । जिल्लाको फुटबल खेलको विकासका लागि उक्त क्लब अग्रणी मानिन्छ । क्लबबाट खेल सुरु गरेर राष्ट्रिय खेलाडी बनेको संस्थापक अध्यक्ष कार्कीले जानकारी दिएका थिए । नवनिर्वाचित अध्यक्ष खड्काले निकट भविष्यमा अशोक–शंकर स्मृति अन्तरमावि फुटबल प्रतियोगिता गर्ने घोषणा गरेका छन् । अल्पायुमै निधन भएका अशोक महर्जन र शंकर श्रेष्ठ क्लबसँग आबद्ध थिए ।

खेलकुद

वीरगन्ज विजयी

छोटकरी
- कान्तिपुर संवाददाता

नवलपुर (कास)– कोल्हुवामा जारी राइनो संरक्षण गोल्डकप फुटबल प्रतियोगितामा शनिबार वीरगन्ज युथ एकेडेमी विजयी भएको छ । वीरगन्जले टाइब्रेकरमा कास्की ११ पोखरालाई ३–१ ले पराजित गरेको थियो । निर्धारित ९० मिनेटमा गोल हुन नसकेपछि खेल टाइब्रेकरमा धकेलिएको थियो ।

खेलकुद

भारदेउ टिम च्याम्पियन

छोटकरी
- कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौं (कास)– आयोजक नेपाल सितोरियो कराते संघ शाखा डोजो भारदेउले दोस्रो कोन्ज्योसोम खुला कराँतेमा ५ स्वर्ण, ६ रजत र २ कांस्य पदकसाथ टिम च्याम्पियनको ट्रफी जितेको छ । ललितपुरको भारदेउमा भएको प्रतियोगितामा ५ स्वर्ण, ४ रजत र ६ कांस्यसहित प्रयागपोखरी डोजो दोस्रो भयो । तेस्रो स्थानको काभ्रेले ४ स्वर्ण, ३ रजत र १ कांस्य जित्यो । पुरुषमा ठिमी डोजोका शिरीष श्रेष्ठ तथा महिलामा आयोजक भारदेउकी अस्मिता तामाङ उत्कृष्ट खेलाडी चुनिए । पुरुष प्रगतिकिरण स्कुलका सन्तोष मल्ल तथा महिलामा गंगाजमुना स्कुलकी सुप्रभा थापा उदीयमान खेलाडी घोषित भए । विजेतालाई कोन्ज्योसोम गाउँपालिका प्रमुख गोपीलाल स्याङतानलगायतले पुरस्कृत गरे ।

Page 21
कोपिला

कविता कला

- रामकृष्ण भण्डारी

राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरे

राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरे सय वर्षका भए । १९७६ साल असोज ७ गते लमजुङको पुस्तुन गाउँमा जन्मिएका घिमिरे अहिलेसम्मै ठमठमी हिँडडुल गर्न सक्छन् । कविता लेख्छन् । पत्रपत्रिका पढ्छन् । आफन्त र आगन्तुकसँग भेटघाट गर्छन् । बेलाबखत साहित्यिक कार्यक्रममा आउजाउसमेत गर्छन् । अधिकांश समय काठमाडौंको लाजिम्पाटस्थित निवासमा लेखपढ गरेर सक्रिय जीवन बिताइरहेका घिमिरे अहिले पनि आफ्नो बाल्यकाल सम्झेर उत्साही हुन्छन् । कसरी राम्रा कविता लेख्ने र कसरी असल बन्ने भन्नेबारे उनका सुझाव यस्ता छन्–

योसाल म सय वर्ष लागेको छु । आफ्नो बाल्यकाल सबैलाई मन पर्छ । त्यसैले होला यो उमेरमा पनि मलाई बालापनको याद आइरहन्छ । सानोमा घरवरिपरि र स्कुलमा साथीभाइसँग खेलेको सम्झन्छु । उतिबेला घरमा जे भेटिन्छन्, त्यही खेल्ने हो । गाईबाख्रा चराउने ।

घाँसदाउरा गर्न वनपाखा जाने । बाआमालाई सघाउँदै कखरा पढ्ने । यस्तै हुन्थ्यो । रमाइलो लाग्थ्यो । म पढाइमा अब्बल थिएँ । क्लासमा फस्ट पनि हुन्थें । हाम्रो बेलामा अहिलेको जस्तो सुविधा थिएन । न फोन थियो, न गाडी । अहिले त हातहातमा मोबाइल छन् । देशविदेश एउटै औंलाले चलाउन सकिने भयो । कम्प्युटरमा गेम खेल्न र नयाँ कुरा सिक्न सकिने भयो । यो धेरै राम्रो कुरा हो । तर यसका बेफाइदा पनि छन् ।मेरो पहिलो कविता १४ वर्षको उमेरमा ‘ज्ञानपुष्प’ शीर्षकमा १९९२ सालमा गोरखापत्रमा छापिएको थियो । मैले बालबालिकालाई सिकाउन र उनीहरूलाई रमाइलो लागोस् भनेर पनि कविता लेखेको हुँ । पुग–नपुग यस्ता सयवटा कविता छन् । चारवटा किताब पनि प्रकाशित छन् । बालबालिकाले त्यसबाट केही ज्ञान लिएका पनि छन् । तीमध्ये ‘भँगेरा र भँगेरी’ अनि ‘टालाटुली बटुली’ धेरैले मन पराए । यी कविता मलाई पनि मन पर्छ । किनभने यी कविता गाउँदा मलाई पनि बाल्यकालमै छु कि जस्तो लाग्छ ।बालबालिकाले निकै मन पराएको ‘भँगेरा र भँगेरी’ लेख्दा मैले उनीहरूलाई ‘बाठो र टाठो’ बन्नुपर्छ भन्ने सिकाउन खोजेको थिए । बालबालिकाले आफूले घरआँगनमा देख्ने चराचुरुंगीको संवादमार्फत मिलेर काम गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिन खोजेको हुँ । त्यसो हुँदा बच्चाले आफूलाई सम्झन्छन् नि । भँगेरोजस्तो बाठो र भँगेरीजस्तै टाठो हुनुपर्छ भन्ने यो कविताको सन्देश हो ।

‘टालाटुली बटुली’ कविता पनि धेरैलाई मन परेको देख्छु । अहिले पढ्दा मलाई पनि घरको कोठामा, दलानमा बसेर खेलेझंै लाग्छ । यो कवितामा ‘सानी पनि छैन रे, ठूली पनि हैन रे,....’ भनेको छ । ‘ठूली हैन भने पनि यसको आशय ‘अब ठूली हुन लागी...’ भन्ने हो । त्यसरी हुर्कंदै गरेको उमेर नै अधिकांश बालबालिकाको खेल्दै, रमाउँदै सिक्दै गर्ने बेला हो । त्यसैले यो कविता धेरैलाई मन परेको होला ।
बालबालिकाले कविता लेख्दा सबैभन्दा पहिले कुन विषयमा लेख्ने हो त्यो तय गर्नुपर्छ । अनि त्यसबारे आफैं सम्झेर राम्रो सन्देश दिने विषय के हुन सक्छ भनेर सोच्नुपर्छ । त्यसपछि सकेसम्म लय मिलाएर लेख्ने प्रयास गर्नुपर्छ । जस्तै: ए काग ए काग, ढुंगो हान्दा नभाग, नभाग... । यसरी लेख्न थाल्नुपर्छ । कुनै कुरा देखेपछि अथवा कुनै विषय मनमा आएपछि सोचेर लय मिलाएर लेख्नुपर्छ । आफूले लेखेको कुराले कस्तो सन्देश दिँदै छ भन्ने ख्याल राख्नुपर्छ । सकेसम्म राम्रो सन्देश दिने गरी कविता लेख्नुपर्छ ।

मेरो कविताको शैली के हो भने, राम्रो सन्देश सुरुबाटै दिनुपर्छ । त्यसो भए धेरैले बुझ्न सक्छन् । हाम्रो पालामा टाठो–बाठो बन, यताउता धेरै मन नडुलाऊ भन्ने हुन्थ्यो । अहिले त सबै हेरेर पढ्ने, लेख्ने समय आयो । धेरै कुरा लेखेपछि अन्तिममा उपदेश दिने वा सुझाव दिने चलन पनि छ ।

मैले भने सुरुदेखि नै सन्देश दिनुपर्छ भन्ने सोचेर लेखेको हुँ । कविता, खण्डकाव्य, गीतिनाटक लेख्दा पनि सकारात्मकतालाई नै जोड दिएको छु । ‘गाउँछ गीत नेपाली...’, ‘फूलको थुँगा बगेर गयो...’, ‘आजै र राति के देखँे सपना...’ लगायत मेरा गीतहरू पनि धेरैले मन पराए । बाल्यकालमा गाउँघरमा लोकलयको बढी चल्ती थियो । नवमञ्जरी (१९९४), घामपानी (२०१०), नयाँ नेपाल (२०१३), किन्नरकिन्नरी (२०३३) कविता संग्रह र गौरी शोककाव्य लगायतमा पनि त्यसकै प्रभाव छ ।

साना–साना नानीबाबुले धेरै समय रल्लिएर र डुलेर मात्रै बिताउनुहुन्न । फुर्सदमा समय मिलाएर घुमफिर गर्ने हो । अरू बेला पढाइमै ध्यान दिएको राम्रो । यो कुरामा घरपरिवारले पनि सिकाउनुपर्छ । बच्चाले भनेर मात्रै बुझ्दैनन् । त्यसैले उनीहरूले मनमा लिने र सम्झने कुरा देखाएर पनि सिकाउन सकिन्छ । बालबालिकाले सबैभन्दा ध्यान दिनुपर्ने आफ्नो पढाइमै हो । ध्यान दिएर पढ्ने, गृहकार्य समयमै गर्ने बानी राम्रो हो । आफूले कुनै कुरा नबुझे स्कुलमा शिक्षकशिक्षिकासँग सोध्नुपर्छ । घरमा भए आफूभन्दा जान्ने परिवारकै सदस्यसँग सोध्नुपर्छ । नजानेको कुरा सोध्न कहिल्यै लजाउनुहुन्न । ज्ञानी बन्न नचाहिने कुरा कहिल्यै नगर्ने बानी बसाउनुपर्छ ।

जीवनमा आफूले के लक्ष्य लिने हो, त्यो सानै उमेरमा थाहा हुन्न । तर पढ्दै, उमेर बढ्दै गएपछि बिस्तारै राम्रो काम र कुरा गर्ने, भनेको मान्ने गरेपछि ज्ञानी भइन्छ । अनि अरू कुरा सिक्दै अघि बढ्दै गर्नुपर्छ । जीवनको लक्ष्य भनेको असल मान्छे बन्ने हुनुपर्छ । जीवनलाई प्रेम गर्ने र प्रकृतिमा रमाउने नै मेरो दीर्घजीवनको रहस्य हो । म अहिले पनि थाकेको छैन । सद्विचारले जीवनलाई सधंै खुसी राख्छ । त्यही विषयमा मैले ‘ऋतम्भरा’ महाकाव्य लेखेर सक्नै लागेको छु । यसमा नकारात्मकताका विपक्षमा सन्देश छ ।निरन्तर कर्म गरिरहेपछि सफल भइन्छ । मैले ८५ वर्षको उमेरमा राष्ट्रकविको उपाधि पाएको थिएँ । प्रज्ञा प्रतिष्ठानको कुलपति पदको जिम्मेवारी सम्हाल्ने मौका पाएँ । साझा, त्रिभुवनलगायतका थुप्रै पुरस्कार र विभूषण पाएँ ।

त्योभन्दा पनि महत्त्वपूर्ण त, सबैको मायाले सार्वजनिक अभिनन्दनबाट सम्मानित हुने अवसरसमेत मिल्यो । त्यो सबै निरन्तर दत्तचित्त भएर लागेकै कारणले हो जस्तो लाग्छ मलाई । त्यसैले सबै नानीबाबुहरूलाई मेरो सुझाव छ– सकारात्मक सोच्न र कर्म गर्न छाड्नु हुन्न । निरन्तर असल काम गरिरहे एक दिन सफल भइन्छ, भइन्छ ।

Page 22
कोपिला

संस्कृति

निबन्ध

हाम्रो जीवनमा जाति, भाषा, कला, इतिहास, भूगोल, संस्कृति आदिको ज्यादै महत्त्व छ । ‘संस्कृति’ आफ्नो समाज देश वा जातिलाई चिनाउने पहिचान हो । संस्कृतिको सम्बन्ध सभ्यतासँग जोडिएको हुन्छ । सभ्यता विकाससँगै संस्कृतिको निर्माण र विकास हुँदै जान्छ । जाति, समाज र देशवासीको मन र मस्तिष्कमा संस्कृतिको बास हुन्छ । त्यसैले संस्कृति हाम्रो अभिन्न अंग हो ।संस्कृति मानिसको सचेत र सामूहिक क्रियाकलाप हो । संस्कृतिले हाम्रो अचेतन अवस्थामाथि नियन्त्रण गर्ने प्रयास गर्दछ । संस्कृति मानिसका दैनिक क्रियाकलापहरूबाट परिष्कृत हँुदै जाने समग्र विकास प्रक्रिया हो । संस्कृति स्थापित हुन लामो समय लाग्छ ।

आफ्नो चेतनाको विकाससँगै पशुपालन, कृषि, व्यापार, शिक्षण तौरतरीका, चिन्तनमनन, कला, भाषा आदिमार्फत मानिसले आ–आफ्ना भावना र अनुभूतिहरू टाढाटाढासम्म विस्तार गर्छन् । स्थान, परिवेशअनुरूप आफ्नो जीवनशैली र क्रियाकलाप परिमार्जन गर्दै जान्छन् । मानिसका यिनै क्रियाकलापहरू नै कालान्तरमा संस्कृति बन्दै जान्छ । यसरी संस्कृति मानिसको निजी परिचय बन्न पुग्छ । कतिपय लेखकले संस्कृतिलाई मानिसको पर्याय भन्ने गरेको पाइन्छ । संस्कृतिबाट नै मानिस, मानिस हुनुको औचित्य पुष्टि हुन्छ । संस्कृतिले नै मानिस मानिसबीचको फरक थाहा पाउन सकिन्छ । त्यसैले संस्कृति महत्त्वपूर्ण भएको हो ।

विश्वका भिन्दाभिन्दै स्थानमा बस्ने मानिसको भिन्दाभिन्दै संस्कृति हुन्छ । हामीबीच हिन्दु र बौद्ध संस्कृति बढी प्रचलनमा छ । पश्चिममा यहुदी, क्रिस्चियन र इस्लामिक संस्कृति प्रचलनमा छ । यी धार्मिक संस्कृति हुन् । एउटै धार्मिक समुदायबीच पनि फरक–फरक संस्कृति हुन सक्छ । ती फरक संस्कृति र धार्मिक प्रचलनले नै मानिसबीच फरक परिचय स्थापित गरेको हुन्छ । फरक धर्म, संस्कृति, जातिबीचका एकै मानिस हौं हामी । यो हामी मानिस र संस्कृतिबीचको अभिन्नता हो ।

आज सञ्चार र प्रविधिका कारण विश्वका सबै मानिसको संस्कृति सबैले थाहा पाउन सक्छन् । सबैले आफ्नो संस्कृति जोगाउन र जीवन्त बनाउन सहज भएको छ । अहिले हाम्रो संस्कृतिप्रति पनि विश्वभरका मानिसले चासो राख्न थालेका छन् । कतिपयले अनुकरण पनि गर्दै छन् । हुन त पश्चिमेली मुलुकका कतिपय संस्कृति पनि आजकाल हामीकहाँ आइरहेका छन् । तर हामीलाई हाम्रो संस्कृति नै ज्यादा प्यारो छ । संस्कृति सद्भाव बढाउने, स्वस्थ प्रकृतिको र भड्किलो नदेखिने हुनुपर्दछ । त्यो सुखद र सार्थक हुनुपर्दछ । हाम्रो संस्कृति ऋतु, मौसम, भूगोल, धर्मअनुकूल छन् । हाम्रो संस्कृतिलाई हामीले सिकेर, जानेर, बुझेर भोलिका पुस्तालाई सिकाउनुपर्दछ । हस्तान्तरण गर्नुपर्दछ । हामीले हाम्रो संस्कृति जोगाएर राख्नुपर्दछ । हामीलाई हाम्रै संस्कृति महत्त्वपूर्ण छ । हामीलाई समाजमा घुलमिल हुन, एक आपसमा हातेमालो गर्न, सद्भाव बढाउन, संस्कृति प्रेरक बन्दछ ।

-कश्यपवीरसिंह थापा, कक्षा–६,
सैनिक आवासीय महाविद्यालय, भक्तपुर

कोपिला

मौका आउँछ पर्खंदैन

निबन्ध

‘मौका आउँछ पर्खंदैन ।’ यो एउटा नेपाली उखान हो । यस उखानले समयलाई संकेत गरिरहेको छ । समय त नदीझैं कतै नअडिई बगिरहन्छ । घाम झुल्कन्छ, दिउँसो हुन्छ, रात पर्छ र तारा उदाँउछन् । समयको आ–आफ्नो क्रम छ । मानिसलाई जुन मौका हात लाग्छ, त्यो फुत्केर गयो भने फेरि भेट्टाउ सकिँदैन । मौकामा काम नगर्ने मानिसले सधैं दु:ख पाउँछ । समयले कहिल्यै पनि कसैलाई पर्खंदैन ।

मानिसको जीवनमा एक–एक पलको पनि महत्त्व हुन्छ । यसलाई ठीक समयमा ठीकसँगै उपयोग गर्नुपर्छ । समयलाई बिर्सिएमा वा वास्ता नगरेको खण्डमा यो चिप्लिएर जान्छ । यसबाट महत्त्वपूर्ण काम बिग्रन सक्छ अथवा हाँस्ने बेला पनि रुनुपर्ने अवस्था हुन सक्छ । भनिन्छ नि– ‘अघि सम्झे सदा सुखी, पछि सम्झे सदा दु:खी ।’

अधिकांश मानिसले मोकालाई पैसासँग दाँज्न खोजे जस्तो लाग्छ । यसलाई पैसासँग दाँज्न सुहाउँदैन । पैसा भनेको साधन हो । यो कमाउन पनि सकिन्छ र गुमाउन पनि । मौका, समय भने न त कमाउन सकिन्छ, न त गुमाउन नै । पैसालाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ तर समयलाई कुनै पनि शक्तिले नियन्त्रण गर्न सक्दैन । यो आफ्नै गतिमा हिँडिरहन्छ । एक पल्ट आएर गएपछिको मौका बित्यो, बित्यो । न त कसैले त्यसलाई पल्टाएर हिजोलाई आज र आजलाई भोलि बनाउन नै सक्छ । मानिसले मौकाको ठीक उपयोग गरेर देश विकास र जीवन विकास गर्नुपर्छ । मौकाको राम्रो उपयोग गर्ने मानिस आफ्ना लक्ष्यमा पुग्न सफल भएका छन् । मानिसले राम्रोसँग समयको उपयोग गरेर नै जीवनमा सफलता पाउँछन् । पछि पढुँला, पछि गरौंला भन्ने मानिस जहिले गुल्टिन्छ । भोलि गरुँला भनेर छाड्ने मानिसले हातमा परिसकेको लड्डु पनि गुमाउँछ । यसैले भविष्यका निम्ति पहिलेदेखि नै सतर्क भएर मौकाको उपयोग गर्नु नै बुद्धिमानी हो । जसले मौका छँदै काम गर्छ, उसले सधैं विजयको झन्डा फहराउँछ । हामीले समयलाई एउटा सुनौलो अवसर सम्झनुपर्छ । यो एक पटक गइसकेपछि कहिल्यै फर्केर आउँदैन ।
-प्रजु तामाङ, कक्षा–८
रोजबड स्कुल, काठमाडौं

Page 23
कोपिला

हलोविन

- नारायण खड्का

अस्ट्रेलियाका नेपाली बालबालिकाले यस वर्षको हलोविन रमाइलोसँग मनाएका छन् । विभिन्न भूतप्रेत तथा डरलाग्दो पोसाक लगाएर त्यस्तै डरलाग्दो मेकअप गरेर मनाइने यस क्रिस्चियन पर्व अस्ट्रेलियाका
साना भाइबहिनीहरूले रमाइलो गरेर मनाएका थिए ।

सिड्नी, मेलबर्न, एडिलेड, ब्रिसबन, क्यानबेरालगायत सहरहरूमा बस्ने नेपाली बालबालिकाहरू यस पर्वलाई नेपाली होलीकै रूपमा लिन्छन् । सिड्नीको पेन्टहस्टमा बस्ने ५ वर्षकी आरुषी पोखरेल बुधबार भूतको लुगामा बुधबार बिहानैदेखि सजिएर बसेकी थिइन् । हेर्दै डर लाग्ने पोसाक, मेकअप लगाएर आफूले चिनेका छिमेकी र ठूलाबडाहरूकोमा गएर उनीहरूलाई तर्साउन उनी आफ्ना आधा दर्जन साथीहरू लिएर साँझभरि हिँडेकी थिइन् । साना भाइबहिनीहरूले यसरी साँझमा हलोविनको पोसाक लगाएर घरघर गएपछि घरका अभिभावकहरूले चकलेट, खानेकुरा तथा खेलौनाहरू दिएर खुसी पार्ने चलन छ ।

प्रत्येक वर्ष अक्टोबर ३१ तारिख मनाइने यस पर्वमा यहाँका विद्यालयदेखि नै हलोविनमा कुन लुगा लगाउने, कस्तो मेकअप गर्ने, कसकोमा जाने र के गर्ने भन्ने सरसल्लाहमा बालबालिकाहरू व्यस्त हुने गर्दछन् । यहाँका विद्यालयका बालबालिकाहरू प्राय: सबै क्रिस्चियन संस्कृतिको चाडपर्वलाई धुमधामसँग मनाउने गरेकाले समेत साना भाइबहिनीहरूलाई हलोविन आउनुभन्दा एक महिनाअघि नै यो पर्व लागिसकेको हुन्छ ।

बालबालिकाहरूलाई हलोविन लागेपछि अस्ट्रेलियाका अभिभावकहरूलाई पनि यो पर्व लाग्ने गर्छ । मुख्य गरेर भर्खर विद्यालय सुरु गरेका नेपाली बालबालिकाहरूले उत्साहका साथ मनाउने यो पर्वमा लगाइने पोसाक खरिद गर्नेदेखि उनीहरूलाई तयार गरिदिने जिम्मा पनि अभिभावकको हुन्छ । ‘मेरी छोरी करिब एक महिना अघिदेखि नै हलोविन मनाउने पोसाक खरिद गरेर तयार भएर बसेकी थिइन्,’ सिड्नीका अभिभावक तथा गायक ईश्वर पोखरेल भन्छन् । उनी नेपाली बालबालिकाहरूको संख्या पछिल्लो समयमा बढ्दै गएकाले समेत हलोविन, क्रिसमसजस्ता पर्वहरू उत्साहका साथ मनाउन थालिएको बताउँछन् ।हलोविनलाई परम्परागत रूपमा ‘अल हलो इभ’ का रूपमा मनाइने गरिन्छ । यो क्रिस्चियनहरूको पवित्र दिन मानिने अल हलो डे अथवा अल सेन्ट डेको अघिल्लो साँझ पर्ने गर्दछ । वर्षमा जम्मा एक दिन मात्र मनाइने यो पर्वमा यहाँका विद्यालयहरू बिदा नभए पनि विद्यालय छुट्टी भएलगत्तै बालबालिकाहरू हलोविनको पोसाक र मेकअप लगाएर हिँड्ने गर्छन् ।

Page 24
कोपिला

हातेमालो

कविता

नरोक हाम्रो पाइताला नछेक बढ्न देऊ,
देशको लागि सबै गर्छौं अघि सर्न देऊ ।
स्वाभिमान भै बाँच्न सक्छौं हामी बोझ होइनौं,
सेतो छडी हाम्रो आँखा केहीमा कमी छैनौं ।
दया होइन हामीलाई राम्रो अवसर देऊ,
चढ्न सक्छौं टाकुरामा लाग्ने छैनौं छेऊ ।
तिमीले लेखेजस्तै सबै हामी पनि लेख्छौं,
भावना त एउटै नै हो किन फरक देख्छांै ।
तिमीलाई छुने सिरेटोले हामीलाई पनि छुन्छ,
होच्याउँदै हिँडे तिमीले मन त हाम्रो रुन्छ ।
हाम्रो पनि धर्ती हो यो हाम्रो पनि माटो,
तिम्रोजस्तै धर्तीलाई सबको हुन्छ खाँचो ।
हातेमालो गरी हिँडे पुगिन्छ नि टाढा,
माया उस्तै गन्ध उस्तै रगत उस्तै गाढा ।
कलम हाम्रो स्टाइलस हो, किताब ब्रेलबुक,
लेख्न पढ्न गाह्रो हुन्छ तिम्रोभन्दा खुब ।
तर पनि पढ्छौं हामी थोप्ला–थोप्ला छामी,
साथसाथै हिँड्न पाए अघि बढ्थ्यौं हामी ।
नरोक हाम्रो पाइताला नछेक बढ्न देऊ,
देशको लागि सबै गर्छौं अघि सर्न देऊ ।}

ललिता “दोषी”

कोपिला

तिहार

दसैं आयो दसैं गयो अब तिहार आयो,
गाउँ सहर जताततै खुसियाली छायो ।

समाजमा रमाउने काग हाम्रो साथी,
पहिलो दिन यसकै पूजा हुन्छ भलिभाँती ।

मानिसको सेवा गर्ने कुकुर कत्ति गुनी,
दोस्रो दिन यसकै पूजा गर्छौं जुनी जुनी ।

गाई हाम्री माताजस्तै उनको धेरै गुन छ
तेस्रो दिन लक्ष्मी समान उनकै पूजा हुन्छ ।

धर्ती जोती मान्छे पाल्छ कठै ! गोरु हुँदै,
चौथो दिन यसकै पूजा गर्छौं रमाउँदै ।

पाँचौ दिन भाइपूजा गर्छौं हामी सब,
सभ्यताको रूप हो यो जानिराखौं अब ।

रंगीचंगी, झिलीमिली, देउसी–भैलो ल्याउँछ,
यो साल गए तिहार फेरि अर्को साल आउँछ ।

इन्द्रकुमार श्रेष्ठ

कोपिला

तिहारको पैलो टीका

कविता

साना साना दिदी भाइ, मीठो कुरा गर्छन्,
तोते बोली गीत गाउँदै, अघिअघि सर्छन् ।

म्वाइँ खाँदै माया गर्छन्, मीठो पापा खान्छन्,
थरीथरी खेलौंना लि, बगैंचामा जान्छन् ।
लुकामारी खेल्छन् कैले, डर केही हुन्न,
रमाई रमाई बस्छन् सधैं, जाडोले त छुन्न ।

तिहारको पैलो टीका, कति राम्रो होला,
सप्तरङ्गी टीका लाउँदा, मन खुसी होला ।
दिदी भाइको गफ मीठो, सुनूँ सुनूँ लाग्छ,
खुसी हुँदै चरी नाच्दा, चिन्ता सबै भाग्छ ।

साना साना दिदी भाइ, मीठो कुरा गर्छन्,
तोते बोली गीत गाउँदै, अघिअघि सर्छन् ।

डा. मुकुन्द पथिक

Page 26
कोपिला

फुर्सदमा पढौं

- कान्तिपुर संवाददाता

नाति क्षितिज र नातिनी सरितालाई हजुरआमाले सुनाउनुभएको रोचक लोककथा पुस्तकको रूपमा आएको छ— जे माग्यो त्यही दिने पोखरी । खोटाङ जिल्लाको सुदूर दक्षिणी भेगमा जन्तेढुंगा गाउँपालिकाको देवीस्थानमा पञ्चकन्या पोखरी थियो । बाहुन दम्पतीका पाँच छोरी कोसीमा हाम फालेर क्रमश: मरेपछि यो पोखरीको उत्पत्ति भएको किम्बदन्ती छ । सुनकोसी र बुबा खोलाको संगमस्थल नजिकै रहेको यो पोखरीले जे खाना माग्यो त्यही दिन्थ्यो । जे हेर्न माग्यो त्यही फुत्त बाहिर निस्कन्थ्यो । तमसुक लेखेर सहीछाप गरी पोखरीमा डुबाएपछि ऋण स्वरूप पैसा पनि पाइन्थ्यो । तर बोलेको भाकामा खुरुक्क तिर्नुपथ्र्यो । इच्छा लागेको खानेकुरा मागेर त्यहीँ खान पाइन्थ्यो तर घर लान पाइँदैनथ्यो । कसैका वस्तुभाउ हराएमा पुकारा गर्दै भाकल गरेपछि भेटिन्थ्यो । पोखरीका पातलाई दुइटा चराले टिपेर बाहिर फाल्दै सफा गर्थे । मान्छे धेरै लोभी भएर खानेकुरा मागेर घर लाने र लिएको ऋण पनि तिर्न छाडेपछि पोखरीबाट पाउँदै आएको सबै सुविधा बन्द भएको कुरालाई बालसाहित्यकार रामविक्रम थापाले बडो रोचक पाराले लेखेका छन् । यो बालचित्र कथाका आकर्षक रंगीन चित्रहरू प्रिजन गुरुङले बनाएका हुन् । स्वदेश प्रकाशनले भर्खरै छापेको यो कथाको किताबको मूल्य सय रुपैयाँ छ ।

Page 28
कोपिला

सेलरोटी र माला

कथा
- यमुना पराजुली अधिकारी

डालोभरि सयपत्री फूलका थुँगा बोकेर सुनैना सिँढी उक्लिइन् । उनले भनिन्, ‘आमा, आमा, यस पटक त छिट्टै सेलरोटी पकाउनुस् है, म हजुरलाई माला गाँस्ने घर सफा गर्ने काम सघाउँछु नि,’ आमाले पुलुक्क सुनैनाको अनुहारमा हेर्नुभयो । मुसुक्क हाँस्नुभयो । सुनैनाले पोहोर तिहारको कुरा सम्झिइन् । पोहोर तिहारमा आमालाई अलि सन्चो थिएन । रुघाखोकीले सताइरहेको थियो । सुनैनालाई भन्नुभएको थियो, ‘नानी मलाई अलि सन्चो छैन । घरको काम अलिअलि सघाऊ है । बेलुका लक्ष्मीपूजाका लागि सेल नि पकाउनु छ ।’ सुनैना ‘हुन्छ’ भनेर बाहिर पिङ खेल्न निस्केकी थिइन् । तर खेल्दाखेल्दै घाम अस्ताइसकेको पत्तै भएन । घर आइपुग्दा झमक्कै साँझ परिसकेको थियो । सबैको घरमा सेलको मगमग बास्ना आइरहेथ्यो । सुनैना आफ्नो घरमा पनि सेल पाक्यो होला भन्ने ठान्दै फर्केकी थिइन् । तर आमा त सन्चो नभएकाले बल्लतल्ल लक्ष्मीपूजाका लागि फूल टिपेर माला गाँस्दै हुनुहुँदो रहेछ ।

‘ला...।’ उनले आमाले अघि भनेको कुरा सम्झिइन् । खेल्ने धुनमा आमाका कुरा भुसुक्कै बिर्सिछु भन्ने उनले बल्ल पत्तो पाइन् । ‘सरी आमा,’ उनको मुखबाट अचानक निस्कियो । बजार जानुभएको बाबा पनि आउनुभयो । बाबा–छोरी भएर लक्ष्मीपूजाको तयारी गर्नुभयो ।सुनैनालाई आफूले आमाको कुरा वास्ता नगरेकोमा साह्रै दिक्क लाग्यो । आमाले उनको अनुहारबाटै सबै कुरा बुझिसक्नुभएको थियो । तैपनि केही बोल्नुभएन । लक्ष्मीपूजाका लागि आमाले सेल पकाउन भ्याउनुभएन । बाबाले मिठाई र फलफूल चढाएर लक्ष्मीपूजा गर्नुभयो । जहिले पनि लक्ष्मीपूजाको दिन आमाले सेलरोटी पकाउनुहुन्थ्यो । माला गाँसेर झयालढोकामा लगाइन्थ्यो । सुनैनालाई लाग्यो, ‘आहा, कति रमाइलो हुन्थ्यो । तर आमा एक दिन बिरामी पर्दा यस्तो हुँदो रैछ । मैले आमालाई आज थोरै खेलेर सघाएको भए पनि हुन्थ्यो नि । पोहोर साल त भैलिनी खेल्न पनि जान पाइनँ ।’ निकै बेर उनको मनमा यस्तै सोचाइहरू आइरहे । अनि अन्त्यमा उनले मनमनै एउटा वाचा गरिन्, ‘अबदेखि म आमाले भनेको सधैं मान्छु ।’

‘के भयो सुनी ? किन टोलाकी ?’ आमाले सुनैनालाई झकझक्याउँदै भन्नुभयो, ‘माला गाँस्ने भनेकी हैन ? ल ल बनाऊ चाँडो, मैले त सेलरोटीको पिठो बनाइसकेँ त ।’ ‘केही होइन आमा’ भन्दै सुनैना सियो धागो लिएर माला गाँस्न थालिन् । आमाले सेल पकाउन थाल्नुभयो । छोरीले धमाधम काम सघाएको देखेर बाबा पनि खुसी हुनुभयो । छोरीले गाँसेका मालाहरूलाई बाबाले झ×यालढोकामा लगाइदिनुभयो । ‘घरै उज्यालो भयो, सुनीले उनेको माला भएर होला,’ बाबाले प्रशंसा गर्नुभयो । त्यो सुनेर सुनैनालाई औधि खुसी लाग्यो । आमाबाबाले लक्ष्मीपूजा गर्नुभयो । यतिन्जेलमा सुजिता, शाश्वती, सुषमा, कल्पना, रिता तयार भएर भैलिनीका लागि आइपुगे । सुनैना परीजस्तै भएर बाहिर निस्किइन् । सबै भएर भैली खेल्न गाउँतिर निस्के । एकैछिनमा परबाट सुरिलो स्वर सुनिन थाल्यो– ‘भैलिनी आइन् आँगन.... बडारीकुडारी राखन...।’